KU

KU

Ev nivîsar ji yazdeh beşan pêk tê:

I- Destpêk

II- Cêbûna Edebîyata Devkî Û Edebîyata Nivîskî 

III- Di Pirtûkên Rêzimanê De Bikaranîna "Ku"Yê

IV- Di Zimanê Edebîyatê De Bikaranîna “Ku”Yê

V- Di Dengbêjîyê De Bikaranîna “Ku”yê

VI- Di Ferhengan De "Ku"

VII- "Ku" Çi  Ye?

VIII- Di Zimanên Dî De "Ku"

IX- Hin Nîşe

X- Encam

XI- Çavkanî

I- DESTPÊK

            Cara ewil “KU”yên di kitêba "Erdên Bihûştê yên Winda" de bala min kişandibûn. Hejmara wan ez şaşwaz kiribûm. Di heft hevokên di rûpela yekê de 17 “KU” hebûn. Di rûpelên dî de jî kêmzêde 11-12 “KU” dihatin hijmartin. Bi hejmareke kurt û kêmzêde “KU”yên di kitêbê de ji 5000an dibûrin. Min heman kitêb, bi zimanê tirkî jî kirî û ez tê de li “Kİ”yên di zimanê tirkî de ji bedêla “KU”yê tê bikaranîn gerîyam. Gelekî bi min balkêş hat; “Kİ” tê de qet nebûn.

            Ji bo rewş hê zelaltir bibe em ji her du kitêban, hevokekê bidine ber hev:

       

            "Kabaran öfkesi dinmeyince, bu evin rahmetli dedesinden ona miras kaldığını ve ne kadar değerli olduğunu anlattı. Onun ilk kez duygulandığını ve gözlerinde yaşlar belirdiğini görünce çok şaşırdım." ( Ekinci Y. 2012/s:32)

             

"Wexta KU kela ya rabûyî danenî, qal kir KU ev xanî mîrate bû, KU ji rehmetiyê bapîrê wî jê re mabû, û bê çi qasî granbuha bû . Gava KU  ez çav pê ketim KU cara ewil bû ew dilzîz dibû û kela girî lê radîbû, ez pir şaş mam." ( Ekinci Y./Werger:Nemir K. 2013/r:35)

II- CÊBÛNA EDEBÎYATA DEVKÎ Û EDEBÎYATA NIVÎSKΠ

 

Piştî vê destpêkê de kerem bikin em dest bi nivîsara xwe bikin. Ez serê pêşî bi vê pirsê ketime ser rê: “KU”ya di edebîyata devkî de gelekî tê bikaranîn, gelo çima di dengbêjîyê de xwîya nake?

            Ji bo ez bersiva vê pirsê bi dest bixim, min du cildên “Antolojîya Dengbêjan” yên Şaredarîya Diyarbekirê çapkirî bi dest xistin û di nav klamên dengbêjîyê de li “KU”yan gerîyam. Gelekî balkêş bû; di kurteçîroka jîyana dengbêjan de “KU” li hev diketin lê di klaman de yek ji bo dermên a bibe nimûne xwîya nedikir.

            Piştî wê rojê kengî min pirtûkek an nivîsarek bixwenda, min binê “KU”yên tê de xêz kirin û hijmartin. Min dît; ji Meleyê Cizîrî û Ehmedê Xanî ve ta bi Erebê Şemo, “KU”ya bi qewlê Celadet Bedirxan “KO”, di edebîyata kurdî de bûye peyveke sereke û hin bi hin weke vîrûsekê di zimên de cihê xwe xwirt kiriye û belav bûye. Kerem bikin em ji Cizîrî û Xanî ji her yekî li mînakekê binêrin:

Mînak 1

"Yaqûtifiroşan di kêf elmas-i şikestin

Ev şefheya elmas-i KO  neqqaşî reqem da" (Cizîrî.M. 2004/r:27)

Mînak 2

"Ew  qulzimê rûm û behrê tacîk

Hindî KO bikin xurûc û tehrîk" (Xanî E.(2004/r:47)

III- DI PIRTÛKÊN RÊZIMANÊ DE BIKARANÎNA "KU"YÊ

            Ez li hemû pirtûkên di destê xwe de gerîyam, lê mixabin min ji bo vê mijarê kêm nîşe bi dest xistin. Ji Celadet Bedirxan û vir ve di hemû pirtûkên rêzimanî de tê bikaranîn, lê ti nav lê nehatiye kirin û yên behsa “KU”yê kirin jî ne zelal in. Ez dixwazim çend mînakan ji van kitêbên rêzimanê jî bidim ( Sê mînakên pêşî ji Kamuran Bedir-Xan, mînakên çaran ji Çetîn Taş, mînakên pêncan ji Bahoz Baraz, mînakên şeşan ji Samî Tan):

Mînak-1, ji Kamuran Bedir-Xan:

             Di pirtûka Kamuran Bedir-Xan ya bi navê "Kolay Kürtçe"yê de, di beşa "Yan Cümle Öğelerinin Söz Dizimi" ango “Rêzkirina Gotinên Rêgez ên Hevokên Pêve” de ji bo mijara ev mînak bala me dikişînin:

1-Kirde

                           Heyfe ko kes banî min ne kir.                                   

Yê ko qenc dihebîne, qenc diêşîne.

                                  

2-Lêker

Daxwaza min hemî ewe ko hon bextiyar bin.

           

3- Pêveniştî

Ez hêvîdarim ko hûn poşman nebin. 

                       

4-Bireser

Bawer dikin ko hemî qenc in.

                                  

5-Biresera neyekser

Divê bifikirin ko wext dibore.

                                  

6-…

7- Biresera navdêr

Stêrin yên ko dibiriqin.

                                              

8-Biresera rengdêr 

Ew şayeste ye ko şabeşekê bidin te.

                                  

9-Biresera kirde

Ji we re ye ko ez dibêjim.

                                              

11-Biresera lêker a  yekser

Ez dizanim ko  hûn li wê bûn.

                                  

12- Biresera lêker a  neyekser

Ez guman dikim ko ew bê.   (Bedir Xan K. 2011/r:248 werger)

Mînak 2, ji Kamuran Bedir-Xan:

Hevoka pêve

1-Hevoka bi grêdekekê li hevoka resen grêdayî

Ez bawer dikim ko ew nesax e.                                

2-Hevoka bi grêdekeke  cînav  li hevoka resen grêdayî

Ew e mirovê ko min duhî dît. (Bedir Xan K. 2011/r:241 werger)

Mînak-3, ji Kamuran Bedir-Xan:

Hoker

1- Hokerên demkî

wextê ko

2- Hokerên şik û erêkirinê

Dibe ko, heye ko  (Bedir Xan K. 2011/r:222-224)

Mînak-4, ji Çetîn Taş:

Raveka hokeran

"Xwendekara KU li jor rûniştîye 

Çemê KU li aliyê rojava"

"Nîşe: Gelek gihanek jî bi gihaneka "ku" re tên bikaranîn û dibine gihanekên din.

Berî ku, çawa ku, çima ku, çîko, bi qasî ku, da ku, heta ku, hetanî ku, heyanî ku, ta ku, dema ku, eger ku, ji ber ku, jibona ku, kenga ku, li şûna ku, wexta ku, wele ku..."   (Taş Ç. 2013/r:69)

Mînak-5, ji Bahoz Baran:

Bahoz Baran di nivîsara xwe ya di derheqê  “KU”yê de wiha dibêje:

            "Di pirtûkên rêzimanê* de  li ser KUyê pir nayê sekinandin. Di hinek pirtûkan de tê gotin KU “KU” gihanek e, çend mînak tên dayîn û hew. Vê dawiyê hinek pirtûk jî “KU”yê bêtir weke cînavkê nîşan didin û çewtiyekê dikin. Dema KU em bala xwe baş bidinê, em ê bibînin KU “KU” di zimanê me de cihekî berfireh û girîng digire û hinek peywirên cuda digire ser xwe. “KU” li gorî peywira xwe ya bingehîn gihanek e, herî pir weke gihanekê derdikeve holê;  dema KU beriya navdêrekê tê û pirsiyariyê çê dike dibe rengdêr. Weke din, dema KU navdêra “der”ê dikeve “KU” ji ber KU ciyê wê jî digire, tenê li wê derê peywira cînavkê digire ser xwe.”

A. KUya gihanek

KU bi piranî weke gihanekê tê bikaranîn. Dema KU du hevok bi hev ve tên girêdan, beriya gotinê, dema KU em hevoka yekê/a din vediguhezînin, di lêkernavên hokerî û rengdêrî de, di raweya divêtiyê de, di qalibên gihanekan de, di qalibên daçekan de derdikeve holê.

1. Di hevokên hevedanî de:  

Mînak:

Ez nehatibûm KU ez te bibînim. Ew reviya KU wî negirin. Min jê stend KU ji me re nebe pirsgirêk.

2. Di axaftinan û hevokên veguhestî de:

Mînak:

Diya min dibê je ku: “Ji wan bawer nekin.” Ez dibêjim KU hûn wisa bikin nabe.

Berfînê got ku, mamoste ji me xeyîdiye.

3. Ji bo raweya şertê:

Mînak:

KU hûn bixwin ez ê ji we re bistînim. KU ew bê, em nikarin biaxivin.

KU tu herî, dê pir baş be.

4. Ji bo lêkernavên hokerî:

Mînak:

Dema KU em ji gund dihatin, ew li ser rê bû. Piştî KU em çûn, baran bariya.

Berî KU ez bêm, min çar pirtûk xwendin.

5. Ji bo lêkernavên rengdêrî:

Mînak:

Hevalê KU nan dixwe, ne ji me ye. Pirtûka KU çap bû, ya min bû. Nanê KU şewitiye tu bixwe.

6. Bi raweya divêtiyê re:

Mînak:

Divê KU ew jî bên mala me. Lazim e KU em xwe bigihînin wan. Divê KU tu wisa nekî.

7. Bi lêkerên alîkar re:

Mînak:

Dibe KU em jî bên dibistanê. Dixwest KU bi me re were malê. Dikir KU bihata.

8. Bi qalibên gihanekan re:

Mînak:

Ji bo KU em nan bixwin em çûn. Ji ber KU tu nehatî, bername betal bû.

Em hatin da KU te bibînin.

9. Bi qalibên daçekan re:

Mînak:

Heta KU ji te tê baş be. Weke KU min got, dengê xwe neke. 

Qasî KU ez dizanim, ew ne yekî baş e.

B. KUya rengdêr

Mînak:

Ev, KU der e? Ew çû KU derê? Ku der warê me ye?

C. KUya cînavk

Mînak:

Ew çû ku? Tu ji KU têyî? Ew bi KU ve çû?

...

"Weke KU em dibînin, “KU” pişt û stûna kurdî ye, divê em li “KU” yê xwedî derkevin, kurdî û “KU” pir li hev dikin; KU “KU” tune be kurdî nikare li ser piyan bisekine."

Mînak-6, ji Samî Tan:

Samî Tan di pirtûka Rêzimanê Kurmancî de wiha dibêje:

            "Her wekî ji navê wê jî diyar e, gihanek bi serê xwe ne xwediyê tu wateyê ne, lê bêjeyan, komek û hevokan bi hev ve grê didin, an jî  peyvekê, komekê bi hevokekê ve grê didin." (Tan S. 2011/r:195)

                                           

            Di nav gihanekên di hejmêrê de "ku" bi tena serê xwe nabûrîne lê bi hin peyvên dî re bi kar tîne; "Dibe ku, Dema ku, heta ku, ji ber ku,"

Di nav mînakên dayî de ;

"Tu herte dibe ku ew jî li pey te were.", 

"Dema ku tu çûyî, ji min re nameyan bişîne."

"Dayika min ji ber ku karê wê hebû, nehat."

"Çima ku min alîkariya wî kir, ji min xeyidî."

"Çer ku hat, pirsa te kir."

"Hate malê, da ku karê xwe bike."

"Heta ku tu neyêyî, ez  dev ji te naqerim."

"Ku zû were, dê bigihêje min.) (Tan S. 2011/r:196)

Nîşe: Li ser malpera Nefelê nivîseke Arif Zêrevan a bi navê “Ferqa di nêvbera ko, ku û kû de” heye. Di wê nivîsê de li ser bingeh û sedemên guherîna dengan tê sekinandin. Arif Zêrevan ji Mem û Zînê jî mînakan dide, qala Hawarê dike û “ko”, “ku” û “kû”yê di wateyên cuda de rave dike." (Malper 2)

IV- DI ZIMANÊ EDEBÎYATÊ DE BIKARANÎNA “KU”YÊ

Ez dixwazim li vir hin mînakan ji edebîyata me ya nivîskî bidim bi hin şîrovekirinên xwe re.

Mînak 1

"Dibe KU li Baroyê be, an jî dibe KU çûbe dadgehê.." (DİLSOZ O. 2012: 11)

* Dibe li Baroyê be, an jî dibe çûbe dadgehê.

Mînak 2

"got KU  gelek nexweş hene, ew tenê ye û ew ê nikaribe di wextê KU texmîn dikir de bê malê." (DEMİR S. 2013: 10)

*"got gelek nexweş hene, ew tenê ye û ew ê nikaribe di wextê texmîn dikir de bê malê."

Mînak 3

"Ne KU min nevêt Simkocan, nizanim bê ji KU dest pê bikim, jê wêdetir ev nediyariya KU bêhn li me çikandiye rê nadê KU ez li ser peymanê..."  (OZMEN Ş. 2008: 19)

*(Ne ku) KU li vir hewce ye. (ji ku) (kû)Cînavk e ...rê nade ez li ser peymanê...

Mînak 4

"Demek dirêj bû KU neçûbû derekê."... "Bi derbekê re li xwe hay bû KU vê carê hîsek xerîb, KU naşibe hîsên heta niha, lê peyda bûye." ( WAR R. 2013: 17/18)       

*Demek dirêj bû neçûbû derekê.

*(Hevoka didoyan tevûlev e.)

Mînak 5

"Şagirtan, me hemûyan, dizanibû KU ji bo wî Nacî Efendî êdî di vê navberê de li odeya resimkirinê, KU ji bo wî odeya vexwarina eraqê bû, mijûlî vexwarina eraqê ye!"

(PÎRBAL F. 2013:  13)

*Hevok bi raveka zincîrîn saz bibe KU ji holê derdikeve.

Mînak 6

"Tena tiştê KU ez û meleyê îranî bi hev grêdidan, dilsafîbûn û kawikiyeke wî ya wiha bû KU dihişt ez li bîra xwe bêm." (PÎRBAL F. 2012: 10)

*Hevok ne safî ye."tişta ku" bibe "tiştê" wate xera nabe.

Mînak 7

"Hemû rengên KU çavan hildidan li ser te bûn, hemû bihnên KU dilan hildidan ji te difûriyan." (DİLDAR R. 2012: 7)

* Pirjimarî him li rengdêrê û him jî li lêkerê heye. balkêş e.

*Hemû rengên çav hildidan li ser te bûn, hemû bihnên dil hildidan ji te difûriyan.

Mînak 8

"Lê mixabin KU min ji milletê xwe re tu xebat nekiriye." (SABRÎ O. 2011: 15)

*Ku" ya li vir gihanek e. Hevok bêgihanek jî bêwate nabe.

*Lê mixabin, min ji milletê xwe re tu xebat nekiriye.

Mînak 9

"ji rêvîngên KU ji gelî derbas dibin haydar in." (SAİDPOUR N. 2002: 9)

*Ji rêvîngên ji gelî derbas dibin haydar in.

Mînak 10

"Bayekî wisan KU tu dibe qey ne ji bo KU bêhna min bîne ber min, lê ji bo KU min bifetisînê tê." (ZERAQ D. 2014: 69)

*Wateya hevokê bê "ku"  bi rawekdanê hê safîtir dibe.

*Bayekî wisan, tu dibe qey ne ji bo bêhna min bîne ber min, lê ji bo min bifetisînê tê.

Mînak 11

"Ev cenga KU giyanên hezarê kesan li ber lingan biribû.", "Ji kêfa re ez difiriyam, gava min didît KU wê û xwîşka xwe ya mezin bi gokê dilizîn. Min qet nizanîbû KU ev hezkirin e, ev gayê KU ez di nav herdu qiloçên xwe de hilgirtime.", "ez dihatim KU ez biteqim,", "Vê bêhna KU berê wî da nexweşhaneya dînan, piştî KU herî bi xeter di dîrokê de anî ziman.", "KU dîk para genimê wan tev de tar û mar dike" (YÛSİV H. 1998: 12-13-31)

*Gava min didît ew û xwîşka xwe ya mezin bi gokê dilizîn ji kêfê ez frîyam.

*"Digel ku" cara yekê min ev peyv dît.

Mînak 12

"Heya KU tizbîyên min yên kehreban ne kevin destê we, bizanibin KU ez sax û silamet im. Li benda nêçîra xwe me. Dema KU tizbîyên min bo we hatin, bizanin ez nazîvirim ba hewe. hêvî ji min bibirin." (COLEMERGÎ Î. 2001: 17)

*Heya tizbîyên min yên kehreban ne kevin destê we, bizanibin ez sax û silamet im. Li benda nêçîra xwe me. Dema tizbîyên min bo we hatin, bizanin ez nazîvirim ba hewe. hêvî ji min bibirin."

Mînak 12

"Dibe KU di ber xwe de gotibe.", "Dikir KU ji hiş bikeve" (NEHAYÎ E. 2012: 11-12)

*Dibe di ber xwe de gotibe. Dikir  ji hiş bikeve.    

Mînak 13

"Li payizê, gelek caran gur dihatin heya nêzîkî gundê me, xwe davêtin nêv kerî a pez dibirin. Dadê a bavo ji bo selarneta pezê KU me diçêrand, gelek ditirsiyan. Tirsa wan a mezin, nemaze, ji bo min ba; ewan dizanîn KU zarokekî wek min nikare xwe ji guran biparêze. Her êvar gava min kerî tanî mal, bêrî KU tu pez jê kêm be, dê a bavê min bi dengekî bilind, ser hev: «Şikir ji Xwedê! Şikir ji Xwedê KU roj bê xisar derbaz ba!... », digotin."

(ŞEMO E. 1989: 26)

* "Li payizê, gelek caran gur dihatin heya nêzîkî gundê me, xwe davêtin nêv kerî a pez dibirin. Dadê a bavo ji bo selarneta pezê  me diçêrand, gelek ditirsiyan. Tirsa wan a mezin, nemaze, ji bo min ba; ewan dizanîn zarokekî wek min nikare xwe ji guran biparêze. Her êvar gava min kerî tanî mal, bêrî KU  tu pez jê kêm be, dê a bavê min bi dengekî bilind, ser hev: «Şikir ji Xwedê! Şikir ji Xwedê KU roj bê xisar derbaz ba!... », digotin."

*Me du "ku" derxistin yên din dernexistin.

Mînak 14

"Dizanim KU mirin bi hêz e, dizanim KU kes li derveyî jiyaneke bi mirinê sînorkirî najî, lewra dixwazim jiyana xwe ji bendên mirinê rizgar bikim, dixwazim bi nivîsandinê hinekî mirina xwe dereng bixînim, hinekî di rûpelan de bijîm, kî zora mirinê dibe? Nivîskar! Çi zora mirinê dibe? zevîyên sipî yên KU hêdî hêdî tilûrên tîpan ref bi ref li ser datînin."

(DOST J. 2012: 3)

*Dizanim;  mirin bi hêz e, dizanim;  kes li derveyî jiyaneke bi mirinê sînorkirî najî, lewra dixwazim jiyana xwe ji bendên mirinê rizgar bikim, dixwazim bi nivîsandinê hinekî mirina xwe dereng bixînim, hinekî di rûpelan de bijîm, kî zora mirinê dibe? Nivîskar! Çi zora mirinê dibe? zevîyên sipî yên  hêdî hêdî tilûrên tîpan ref bi ref li ser datînin.

Mînak 15

"1958 model bir Ford'umuz vardı.", "Bu inancı gülünç bulanların da başka türlü görünmeyen daireler içinde olduğunu ve bunun dışına çıkamadığını çok sonra anlayacaktım."

"Taxsiyek me ya Ford hebû, KO modelê wê 1958 bû.", "Gellek salên din pişt re, ez têgihiştim, yên KO vê çemberê wek pêkenî dibînin, ew bi xwe jî di nav hin çemberên KO nayên dîtin de ne û nikarin derkevin dervayî vê çemberê."

(MUNGAN M. 2008: 17-19), (MUNGAN M. 2014: 14-16 )

*Mînakeke gelekî balkêş e.

*Fordeke me ya  1958 model hebû.

Mînak 16

"Wexta KU kela ya rabûyî danenî, qal kir KU ev xanî mîrate bû, KU ji rehmetiyê bapîrê wî jê re mabû, û bê çi qasî granbuha bû . Gava KU  ez çav pê ketim KU cara ewil bû ew dilzîz dibû û kela girî lê radîbû, ez pir şaş mam." (EKİNCİ Y. 2013: 35)

*Ku" ya li pişt wexta, gava, dema tu wateyê nadiyê. Mînak: Gava KU ez çav pê ketim/ Gava ez çav pê ketim/ Gava çav pê ketim. 

Mînak 17

"Gava em edebiyata klasîk beramberî ya îro dikin, em dibînin KU em îro gelekî jar û li paş mane. Ev jarî û lipaşmayîna me, mixabin KU bi sedemên siyasî ve girêdayî ne."

 (CEWERÎ F.  1994: 4)

*Mixabin bi sedemên siyasî ve girêdayî ne.

Mînak 18

"Saman xwe li deriyê camîn ê KU cihê Trîskê lê ye bada û kete hundir, weke her roj danê sibe, çavên wî yê kilmişkî KU xew hê jî li ser bû, rûyê wî yê KU zor dida xwe KU kenekî rêveberek li hember karmenda xwe lê pist dikir û pozbilindîyeke bêhemdî pê re peyda dikir, silaveke bi serlêvkî li Trîskê veda, piştî wê dengê xwe piçekî dî kiz kir û jê xwest KU wan der û beran hinekî bide hev. (DİLSOZ O. 2014 49)

Mînak 19

"Hinga KU weke zarokekî li bende bû KU wéneyé KU jî bin xarîfa duyem KU Cemşîd Xeyalî Heman karzanî û micidiyé dadigirt bibîne, Xeyalî seré xwe jî ber dumana KU jî devé çaydan difûriya li ser kéleké kirî got: " Tu rahije a Proust, bila vé caré Çehov jî min re be." ..."Ji nîşkê ve pê wiha bû KU ne mîna yekî KU van tiştan dike -yan jî yekî KU jixwe van tiştan dike-lê mîna yekî KU wan xeyal dike û...." (KULEK C. 2014: 49-31)

Mînak 20      

"Gelî mêvanan, min bibexşînin, KU ez giriyame."... "Lijneya KU Dara pê re bû jî bi maşînê nêzîkî kolana teng ya KU mala dayê Nesîma tê de bûbûn." (OZDEMÎR M. 2011: 72-104)

Mînak 21

"Ez dibêm de ka KU ez vegeriyam em ê li ser biaxivin. Mamoste û Rojnamegerê hevalên min jî têra xwe şîretan li min dikin, KU ez hay ji xwe hebim û dibêjin: me bê agahî nehêle. Ez dilê wan dikim cî KU ez ê wan agahdar bikim û em xatir ji hev dixwazin." (SAVCI F. 2013: 21)

Mînak 22

"Di welêt de çiqas bijîşk hebûn, tev şandibûn qada şerr, kitkitên KU mabûn jî ne dikarîn li pêş tirpana mirinê KU nexweşiya tîfo bê dilovanî dişixuland rawestin."

(SEBRÎ O. (Dij) 12)

           

Mînak 23

"Ji ber Ku em baş dizanin Ku ziman, tenê tiştên KU hene ji me re dibêje" (CİZÎRÎ Ş. 2011: 25)

Mînak 24

"Edebîbyeta welatî, ew edebiyet e, KU ji jîna miletî, ji hiş û dilê wî, ji dîrok û çîrçîrokên wî, ji stran û lajyên wî hiltêt. Kaniya wî, dilê milet, hiş û heyata wî ye. Tinê ev edebiyet e, KU germ rengîn, bibin û xwedan ronahî ye."(Kamiran  Bedirxan-Hawar 1)

Mînak 25

Vêca ka bi giştî em li ber van mînakên jor li van mînakên dawî jî binêrin bê ka bêyî bikaranîna “KU”yê wate tê veguhestin an na.       

1-Taxsiyek me ya Ford hebû, KO modelê wê 1958 bû.

2-Gava KU  ez çav pê ketim KU cara ewil bû ew dilzîz dibû û kela girî lê radîbû, ez pir şaş mam.

3-Demek dirêj bû KU neçûbû derekê.

4-Rê nadê KU ez li ser peymanê...

5-zevîyên sipî yên KU hêdî hêdî tilûrên tîpan ref bi ref li ser datînin.

De ka em ji van hevokan “KU”yan rakin bê gelo wê wate were vegûheztin.

1-Taxsiyek me ya Ford a modelê wê 1958 hebû.

2- Gava ez çav pê ketim,cara ewil bû ew dilzîz dibû û kela girî lê radîbû, ez pir şaş mam.

3-Demeke dirêj bû, neçûbû derekê.

4- Rê nadê ez li ser peymanê ....

5- Zevîyên sipî yên hêdî hêdî tilûrên tîpan ref bi ref li ser datînin.

Vegûhestin çêdibe?

V- DI DENGBÊJÎYÊ DE BIKARANÎNA “KU”YÊ

Ez dixwazim li vir hin mînakan ji edebîyata me ya devkî (dengbêjî) bidim bi hin şîrovekirinên xwe re.

Mînak  1

*Di pirtûka X. Ç. MÛRADOV ya bi navê  "Klamêd Cimaeta Kurda" de di nav 56 klamên li 53 rûpelan de  2 KU  hene. Di klama "Rizgano" de dibûrin.

1-"Ew dara sipindarê KU hêşîn bûye hewşa mala bavê teda, bejna min merûma xwedêye,"

2- "Lê ew teyrê qereqûşî KU hatibû serê kewê gozel lêdabû," (MALPER 5)

*Min ji Şeroyê Biro û çend dengbêjên dî  gûhdar kir KU tê de nabûrin.

Mînak  2

*Di du cildên Antolojîya Dengbêjan ya Şaredarîya Amedê çapkirî de, di vegotina kurtejîyana dengbêjan de (vegotina amadekaran e)  KU gelek in lê di nav gotinên klamên dengbêjîyê de KU yek tenê jî nîne.

Mînak  3

*Di pirtûka Yaqob Tilermenî ya bi navê KITIM de transkripsiyona klama  Fatim Axa û Mihemedê Hoska  heye. 15-16 rûpel in. Di nav wan gotinan de du caran KU  dibûre.

Ev  KU yên li serê hevokê bi wateya "eger" in." KU karê te van gotin û galgala hanê bê" KU karê te ev gotin û galgala hanê bin" (TİLERMENÎ Y. 2005: 132)

Mînak  4

*Nivîskar ji dengê  Rifatê Darî nivîsîye. Min  ji Rifatê Darî gûhdar kir. Li wir dibêje "GO(T)"  Ew "GO" di nivîsê de bûne  KU (MALPER 6)

Mînak  5

*Di Pirtûka Ahmet Aras a bi navê "Evdalê Zeynikê" de di nav transkripsiyonkirina

gotinên  klamên Evdalê Zeynikê de  gelek KU hene.

*Gava mirov  wan  stranan gûhdar dike  KU tê de nayên  bihîstin/dîtin; Ew KU Ahmet Aras ji ber xwe kirine navberan de. Di klamen de  nînin. Transkripsiyoneke xerabe hatiye kirin.

Mînak  6

*Di pirtûka Heciyê Cindî ya bi navê "Klamên Cimeta Kurda" (240 rûpel in),

di 14 rûpelên  nivîsara pêşgotinê de 46 "KU" hene, rûpelên mayî tev transkripsiyonkirina gotinên  klaman e û di wan  gotinên 330 klaman de KU  yek tenê  jî nîne.

Mînak  7

*Di herdu cildên Pirtûkên "Klam û Stranên Kurdî" yên Cewad Merwanî amadekirin de

di nav 1567 stranên kurmancî û soranî de  KU   naye dîtin. Di stranên soranî de "ke" kêm tên xwîyayî.

Mînak 8

*Di Pirtûka "Strana Kurmancî" a  Cankurd berhevkirî de tenê di klama Derwêşê Ebdî de "KU" tên xwîyakirin.

"Xwe berda bû serê riya, KU Derwêşê here ser Çîl Osman e,"

"Wextê KU şêx Evdî salixê Cee’ferê Gêsan, bi herdu zilama ra"

"Wexta KU ew zilama rûnişt li ser doşekan e,"

"Haza KU mêrkê bi sed mêran e,"

"Gava KU bikeve şerê hîmê binê berriyê leheng û hûtan e,"

"Bînanî nerê, KU têkeve pêşiya heft qenter devê di kerwan e,"

"Kî yê KU here bîne cewaba eskerê Çîl Osman e,"

"Ku ro tê dengê kose û Misriyan e,"

"Go: Lawo! ew êla KU tu dibêjî, êla axayê mîrê Milan e,"

"Gava KU van zilama hev ra xeberdan e,"

*Min ji Şakiro û gelek dengbêjê dî  guhdar kir; "KU" tê de nabûrin. Jêderka Cankurd kîjan dengbêjî (yê em pê nizanin) nivîsîye. (MALPER 7)

Mînak 9

*Lokman Turgut di teza xwe de  ya bo zaningeha Gotteburgê (Cembelî fils du prince de Hekkarî)

Ji dengê;

Bedranê Mala Sivûk “KU”yek jî nîne. (2 “Kû”yên cînavk hene.)

Reşîdê Omerî 2  KU hene.

1-"Erê heke ti dixwazî KU ti ji mêhvana re bikê taştêyo"

2- "weke mişkê KU ti bi melkes bikujê, halê wî ti nîne."

*Peyvên  weke "Heta, heçî, gava, wextê, roja"  nêzî sedî  di klamê de dibûrin lê li pişt wan KU nînin.

Mînak  10

* Di nav gotinên stranên M. Arif Cizîrî , Hesen Cizrawî, Seîdê Hemo (Seyid Axayê Cizîrî),  klamên Meryemxan, yên Kawîs Axa  dixwînin de  KU nînin.

Mînak; (MALPER 8)

Mînak 11

Di pirtûka "Sedsala Qêrînekê-Karapatê Xaço" a Salih Kevirbirî nivîsandî de 37 klamên

Karapatê Xaço de, tenê  KU yek heye.  Di klama ez ê kal bûm de dibûre; 

"Qisûra wê KU heye"

*Bo  KU  di vê hevokê de bêwate ye an bi wateya "eger" e dibêm qey bi şaşî hatiye nivîsîn.

Mînak 12

* Di du bantên dengbêj Bêmal Rajanî de (1937-1988)  KU nayê bikaranîn. Li gora agahîya Mecîd Cinîkanlo li herema Serhedê  û rojhilata Kurdîstanê  bajarê Ûrmîyê jîyîye. Bo wê mijara me mînakeke baş û balkêş e. (MALPER 9), (MALPER 10)

Mînak 13

* Di nav gotinên 29 klam û stranên  Huseynê Farê yên Ayhan Meretov nivîsî de di 69 rûpelan de 8 KU tên xwîyakirin.

"Keçikê KU da derî  wey dolabê dolabê"

"Xweşikê  KU da derî  can dolabê dolabê"

Ayhan MERETOV Dengbêj Huseynê Farê   

(MALPER 11: KOVARABÎR)

*Min klam ji çend jêderkan gûhdar kir, wiha dibêje.

keçikê bi kû da diherî wey dolabê dolabê

Xweşikê bi kû da diherî  can dolabê dolabê

(MALPER 12)

Mînak 14

* Di nav klamên di pirtûka "Şakarên Muzîka Kurdî" a Şaredarîya Bajarê Mezin a Amedê derxistî de klamên qeydên wan di navbera 1803-1930 an de hati kirin de KU nînin.

(YAŞ Z.2015)

Mînak 15

* Di pirtûka Cegerxwîn a bi navê "Folklora Kurdî" de di nav vegotina wî de KO hene lê di nav gotinên klam û stranan de KU nabûrin.

Mînak 16

* Di kitêba Memê Alan ya Roger Lescot nivîsî de gelek KO dibûrin. Roger Lescot transkipîsyona  destanê ji dengê dengbêj Miço û bi alîkarîya Celadet Bedirxan  nivîsîye.

Lescot ji bo Miço wiha dibeje: 

“Mişo Memê Alan ji bavê xwe girtibû, bavê wî jî ji kurdekî Behdînanî fêr bûbû. Ev dengbêj hê jî li Meqtelê (suriye) dijî. Ew ji eşîra Berazî ya li Başûr e. Kêmasiyeke Mişo jî sistbûn û xwarbûna zimanê wî ye. Kurmanciya wî ew çend di bin tesîra erebî û tirkî maye ku hem ji aliyê şêwe, hem jî ji aliyê zelaliya xwe ve ji kurdî bêtir dişibe zimanekî din." ( LESCON. R 2010: 9)

* Gava destana Mem û Zîn ji Aşiq Selîmê Cizerî were guhdarkirin neyînîya "Ku" yan wê bê dîtin. (MALPER: 15) (MALPER: 16)

Mînak 17

* Di kitêba Kaniya Stranan ya Yaşar Kaplan amadekirî de nêzî 700 stranên kurdî  yên

di 700 rûpelan de  KU qet nehatine bikaranîn. Yek jî bo nimûne naye  xwîyakirin. Ev kitêb çavkanîyeke bi zanistî  hatî amadekirin e û gelekî ewle ye.

Mînak 18

* Di kitêba mehmet Gultekin ya bi navê zargotina kurdên Serhedê de, di nav 110 klamên li 290 rûpelan de; li 7 klaman KU dibûrin. Balkêş e; ev klam li destpêka kitêbê ne û di piranîya wan de yek an du KU tê de dibûrin, lê tenê li  "Kerr û Kulik" ê de bi hejmareke zêde (11) KU hene.  Bi qalibên "Em KU, nizanim KU, wexta KU, wekî KU" hatine bikaranîn. Gava mirov li naverokê dinêre gelek vegotin û peyvên bîyanî jî di vê vegotinê de tên xwîyakirin.

Mînak:

"Efendim", "halbûdir",  "yaşamiş dibin". Tişteke dî ya balkêş di nav klamên Şakiro xwendî de tenê di nav 2 klaman de KU hene û li piranîya wan nînin. Di heman klamê de di heman hevokê de carinan dibêje "dema KU" carinan jî dibêje "dema".

Mînak:

"Dema KU xwe pê ra digihîne." ,"Dema xwe pê ra digihîne. " (Gultekin M. (2013): 149)

*Weke tê dîtin; KU pişt re ketiye zimanê Dengbêj Şakiro.

Mînak 19

Erebê / Hisênê Farê 

....

"te yê wez kirime şehrekî ji şehrên hema,

rîşikên dorê weşyane gulik pê ve neman,

te yê wez kirime pepûkek ji pepûkên serê daran û keleman,

te yê wez kirime kalekî ji kalên zeman,

ji sîh û sê diranî diranekî di devê min de nema,

te yê wez kirime masiyekî ji masiyê gola Xelîl û Evdilrehman,

kerbavê dînê te yê wez girtime berê min daye sûra Bedena Diyerbekira şewitî

çarşiaya Mêrgehmedê çiqas çeqal û beqalên li dora Bedenê hene,"

* Stran heya dawîyê bi hevokên dirêj û ravekên dirêj in û “KU” tê de  nabûre. (MALPER 4)

Mînak 20

Delalê Qerecdaxê 

…

Milyaketê wan li ezmana ji hev du hezkirine  bi destê hev girtine  bi welatê xerib û qurbetê da hev du revandin e. Ewê bibêjin keremkin, heqê mehra we li ser min e.

 …

Were delal; Hatiye mala etarê darê  xelk û elem kişyane ser bazarê xelkê ji delalê dilê xwe ra kirî bû kil û neynik min ji delalê dilê xwe ra kirî bû  derbê mîrata enextarê.

…

Ez dizê şeva nîvê şevê mêvanê hemez mezin 33 ê biskê zerî  qurbana çavê reş û belek, deqa bin qirikê, taximê sîng û beran, mubareke cotê memika.

...

De kula dilê min kekê serê segmanê enexdar  Reisê xortan e. 

…

Were delal; Bêbexto bi te ra geriyam salekê sal û wext, dilê xelkê ket mal û dewletê,  dilê min ket bejna ta zirav girêdana rexta... 

Tê dengê pêxvasa, welîna lawê bava,  qîrîna goştê kebabê ez terka bejna zirav, xelkê têlî nakim, hetanî xwê şîn ne be, qantir nezê, gawûr najo ser îslam e. 

...

Ez nizanim te di pê xwe ra, Temya min kara xezala li kê kir.

Were delal; Mala delalê dilê min dike barke, 

…

Min dî berfa dabû ser baranê,

...

Dor bedenê hatim Qerejdaxa şewitî, Textê Mamdalê, temam cîw û meqamê min û te ne. 

Tu were destê xwe di nav bera destê min ke, em hev du birevînin, xwe berdin welatê xerib û qurbetê, dawiya me Gazî enteb e, pêşiya me germa Edene. 

*Evdilhadî Mihemed- Kovara Roja Nû

Berbang - Ay Delal ( Delalê Qerecdaxê)  (MALPER 13)

Mînak 21

Were de lay lo siwaro

Ca dilê min dayê dînê rebenê nebûye kûreka ji kûrêd van hedada

Îro şerekî giranê li me hatiye kirinê xîveta Şerefxana wêran

Li mabeyna herdu giran herdu milan lo herdu cada

Îro dê bilanê serê min biba qurbanî serê kekê minê Nadir Begê delal

çawanê li serê meydanê li binê meydanê li nava komêd siwarêd neyaran da

hat û qevda simbêlên zerî zer sosinî girt û her bada

Îro gulêd sêtîran û mawîzeran û eyneliyan

Li serê meydanê li binê meydanê têne kekê minê Nadir Begê bi elbika wa bi serada

Dê bilanê sala di ber vê salê kuleke ji kulêd xezebê bikevîte

nav mala Îsivê Ebdal Begê û Mala Zoro

Çawa derbeka risasî dane bejn û bala kekê minê Nadir Begê delal

Belê heyfa min dihête li wê heyfê îro ji xwe ra negehişte çi meqsed û çi mirada

Were de lay lo siwaro heyran

Ca dilê min dayê dînê rebenê nebûye kûreka ji kûrêd van ciqsiyan

Îro şerekî giranê li me hatiye kirinê xîveta Şerefxana şewitî

Li mabeyna herdu giran herdu cadan lo herdu siyan

Îro dê bilanê serê min biba qurbanî serê kekê minê Nadir Begê delal

çawanê li serê meydanê li binê meydanê li nava komêd

siwarêd neyaran û dijminan hat û kire qêrîn û van gaziyan

Belê ser serê kekê minê Nadir Begê delal bûye gijêna

gulêd sêtîran û mawîzeran û eyneliyan

Dê bilanê sala di ber vê salê kuleke ji kulêd xezebê bikevîte

nav mala Îsivê Ebdal Begê û Mala Zoro

Çawanê bi xafil qeda derbeka dane bejn û bala kekê mine Nadir Begê delal

belê heyfa min dihête li wê heyfê termê egîdê mala

babê min mabû meydanê li nav komêd van neyar û xweyiyan

(Nêrweyî, Fezledîn. (2011). xiregul, Straned Kock û Dîwanan (laswje).

Dihok: Çapxana Spîrêz.r. 321. (bnr: KAPLAN Y. 2015:23)

Mînak 22

Çendî bi naz im

Çendî bi naz im

Ez ebdala Xudê nazêd xwe bo kê kem

Teresê teresbabê mêran j’wê ve hat û qutegopalek zenda min dayî

Ez ebdala Xudê neşiyabûm lîfika qerepoşiya xwe çêkem

Qebeheta darê dinyayê min kirî çi bû çi nebû

Şevê dî sêbara şevê mayî kurelawikê delal hate pişt konî

Tewafa xal û nîşanêd gerdenê

Min ebdala xudê neşiya bêxatir rêkem

Çendî bi naz im

Hun, min ebdala Xudê nenazînin

Çengekî mêwîjan biken koşa min gwîzan ber min bixişînin

Eger ez hayîş nebûm min bikene pişta dadokekê

Malêd der û cîranan hun bigerînin

Eger qetûqet ez hayîş nebûm

Hun min mabeyna bûk û zavayêd salê binivînin

Çendî bi naz im

Şengenazdaroka malêd baban nazandî

Kuriko dîno evî teresê teresbabê mêran destê xwe êxiste gopalekî wergerandî

Zend û bazinêd min ebdala Xudê şkandî

Xizêma kepê min ebdala Xudê livandî

Guhara heyderî guhê min bizdandî

Destekî minê şkandî yê dîtir yê xilandî

Qebeheta darê dinyayê min kirî çi bû çi nebû

Şevê dî sêbara şevê mayî kurelawikê delal hate pişt konî

Min ebdala Xudê bêhnekê ber xwe da nivandî

Çendî bi naz im

Hun, min ebdala Xudê nenazînin

Çengekî mêwîjan biken koşa min gwîzan ber min bixişînin

Eger ez hayîş nebûm min bikene pişta dadokekê

Malêd der û cîranan hun bigerînin

Eger qetûqet ez hayîş nebûm

Hun min mabeyna bûk û zavayêd salê binivînin

(KAPLAN Y. 2015: 11-12)

Mînak 23

 Ji çendek klamên di  kitêba Şakarên Muzîka kurdî de

Kawîs Axa-Gênc Xelîl

"Ser çav bikme tok û ser hefsarê Gênc Xelîl bînim siwar bikim li kimêtekî tal e.

Belê bila dişa bin me li Usmaniya da pê da pê da xware bila kes lava li kurmamê min nekin belê nebêjin siwarekî kur be çendî bê kar û bar e."

"Nefes nefes qelûnê xwe hilda dibe Ewsa, dibe yar bi xwidê rabim qelûnekê bo kurmamê xwe têkim qelûna tirkî kîşane baskê Stenbole modînek bi kale mal e."

Kawîs Axa-Mîvano

"Keçik dibe milê min ê selatî bilêlim şewqa dikevim nav livînê dilê min ji malî dinyayê ji min tê di kurteka li ser mi bixe şansê me xarî nîşane keve ber deynekî mizgînî  belê leşew bidete min bi demê bazidî li dest de kemerek li piştê xizêmeke Aramî tevî taseke cerba li serî guhêreka heyderî xenî bikeve malî dinyayê yanî mîvano."

Tahir Se'îdê Ebo Zaxoy(l) î- Çeto Lo Lawo

"Bila xwide daxwaza lawê mi tasekî ava kanya Belesîmo zozanê jorê nemayê xatînê.."

Seîdê Hemo-Derwêşî  Evdî

"Nebêje Derwêşê Evdî kilikîna sebebeka çavê cemidî li min bixwesta'w û min ê dest bavêta

cot^we zer memika xwe rebenê biqewarta.."

Resoyê Gopala-Nêçîrvano

"Nêçîrvanêm sibe li bozekî kûmî çar salî siwar bi rojde berjêrî reşî kevnî melezî egîto xezala te berê xwe da vî hemberî."

VI- DI FERHENGAN DE "KU"

Ferhenga Yekbûnê: Kurdî-Tirkî  KU:

1- ise, eğer, ki

2- nere, neresi, nerde, nerede,

Ferhenga Zana Farqînî Kurdî-Tirkî  KU:

I- 1-:ki, 2-ise, 3-eğer, 4-se-sa -dilek şart eki

II- 1-nere, 2-nereye   

Ferhenga Wîkîferheng:  KU

1. girêdek

peyvek e du hevokan bi hev ve girê dide lê ti wateyê lê zêde nake: Ez dizanim KU tu nayê. Dizanim tu nayê. Hevwate go (1) ko (2)

2. Çi derê Baştir: kû

3. Çi peyvek devokî ye li şûna çi: Te KU got? Te çi got?

4. eger, şayet

"Ku tu werî li civaka Kurdistanê binêrî bi taybetî li ya gundan tê bibîni KU kur hîn dema nû ji dayika xwe dibe li malê desthilatdarê keçê ye."

( http://www.pen-kurd.org/kurdi/hesen-deniz/nameyeke-hest-u-ramani-ji-jine-re.html)

ji îranî, hevreha soranî (ke), (ki), pehlewî ki, pazendî

VII- "KU" ÇI  YE?

            Piştî van mînakan niha em dîse li mijara xwe vegerin. Bahoz Baran  gotibû: “ ‘KU’  pişt û stûna kurdî ye. KU ‘KU’ tune be kurdî nikare li ser piyan bisekine." Heke rast e wilo ye nexwe; çima “KU”, di van gotinên klamên gelerî û di dengbêjîyê de nînin? Ka em vê pirsê bibersivênin û em lê binêrin bikaranîna "dema ku"ya di nivîsara Bahoz Baran de, çima di zimanê gel de (Zimanê dengbêjîyê ye.) "dema" ye? De ka em lê binêrin.

             "ê, a û ên" di zimanê kurdî de çi ne? Bi serê xwe cînavkên xwedîtîyê ne û ne bi serê xwe  pêvekên xwedîtîyê ne (qertafên veqetandek in). Bi peyva pişt xwe re dibine gelek tiştên dî jî.

            Di zimanê farisî û di soranî de zayend nîne. Ji ber wê di wan zimanan de di her sê rewşan de tenê cînavek heye û tê bikaranîn. Ji bo zimanê kurdî xwedîzayend e, di zimanê kurdî de sê cînavên xwedîtîyê hene:

            ê (yê)- nêr/yekjimar, a (ya)--mê/yekjimar û en (yên)-pirjimar

            Ji bo ev pêvek û cînavên xwedîtîyê peyva li pey xwe bi xwe ve grê didin, grêdek in, ango bi qewlê wan "gihanek" in jî. Vêca li vir em dîse li nivîsên xwe yên li jor vegerin.

Bahoz Baran li gelek deveran gotîye: "Dema ku..."

Kamran Bedir Xan dibêje: "Stêrin yên ko dibiriqin."

Çetîn Taş gotîye: "Xwendekara KU li jor rûniştîye. Çemê KU li aliyê rojava."

(Nimûneyên di pirtûkên dî de jî dişibin van mînakan)

Pirs:

Çima em KE ya farisan an jî soranîyan ya cinavk û pêveka xwedîtîyê di pişt cinavk û pêveka xwedîtîyê yên bi kurdî bi kar tînin û dubare dikin? Ma di klamên dengbêjîyê de KU  li pişt a, ê û ên tên bikaranîn?

Bersiv:

Helbet bersiv NA ye. Lê heke em werine li ser sedemê em ê bibînin sedema vê yekê  klasîkvanên me yên weke Ehmedê Xanî û Meleyê Cizîrî ne. Ez dixwazim mijarê bêhtir zelal bikim bê çima sedem ew in.

            Wan  li  medreseyan karê zanistîyê kirine. Zanistî û îlm bi zimanê erebî û farisî xwendine. Ji ber vê ji zimanê gel dûr ketine û zimanekî tevlîhev bi kar anîne. Kesên karê edebîyata nivîskî dikin jî ew ji zimanê xwe re kirine bingeh û bi gelek awayan ew şopandine. Lê belê edebîyata dengbêjîyê (devkî) li ser koka xwe, li ser zimanê gel şîn bûye û jîyana xwe domandîye. Dengbêjîyê ziman sosyalîze kirîye û gihandîye vê demê.

Gava Celadet Bedirxan rêzikên zimanê kurdî nivîsî ji klam û gotinên berê (gotinên pêşîyan) bi rê ketîye û bi wî awayî  zayend, tewang, daçek, hoker, lêker, ravek û yên dî kifş kirine. Ka li mînakên li jor binêrin em “KU”yan jê biavêjin çi ji wan kêm dibe?  

"Dema ku..."

"Stêrin yên KO dibiriqin." (Stêr in yên dibiriqin)

"Xwendekara KU li jor rûniştîye." (Xwendekara li jor rûniştî)

 "Çemê KU li aliyê rojava." (Çemê li aliyê rojava.)

Ma gelo dema bi vî rengî “KU” ji van hevokan were derxistin tiştek kêm dibe? Ma qey “a, ê û ên”  karên xwe nakin?

Cureyên “KU”yê

             

a- "KU"ya Gihanek/Grêdek:

Gava mirov peyvekê ji hevokê derxbixe û wate venegûheze mirov fêm dike hewceyî bi wê peyvê nîne. Ka em bi hev re li çend mînakan binêrin.

Mînak:

- Diya min dibêje KU: “Ji wan bawer nekin. “Diya min dibêje: “Ji wan bawer nekin.”

- Ez dibêjim KU hûn wisa bikin nabe.          "Ez dibêjim; hûn wisa bikin nabe.”

- Berfînê got ku, mamoste ji me xeyîdiye. "Berfînê got, mamoste ji me xeyîdiye."

b- "KU"ya  Cînava Gihanek /Grêdek:

Tercîhek e. Dibe di van hevokan de bi gihanekê hevoka hoker û lêker bi hev re were grêdan. Ev form mantalîteya farisî ye. Ketiye zimanê tirkî jî. Lê niha di zimanê tirkî de nivîskarên modern û postmodern vê rêzikê tercîh nakin û bi kar na'ynin.

Mînak:

- Ez nehatibûm KU ez te bibînim. (Ez nehatibûm te bibînim. / Ji bo dîtina te ez nehatibûm.)

- Daxwaza min ew e KU hûn bextiyar bin. (Daxwaza min  ew e  hûn bextiyar bin. / Daxwaza min bextîyarîya we ye.)

c- “KU”ya Cînava Xwedîtîyê/Rengdêra Xwedîtîyê:

Di edebîyata nivîskî de          Di edebîyata devkî de(dengbêjî)

"Ê ku"                         "Yê ku"            "Ê"     "Yê"

"A ku"                         "Ya ku"           "A"      "Ya"

"Ên ku"                         "Yên ku"         "Ên"    "Yên"

Yên KU xwarinê dixwin.                  Yên xwarinê dixwin.

             “KU” ne cînava xwedîtîyê ye. Cinavên xwedîtîyê "ê, a  û ên" in. Bikevine pêşîya lêkerê; wan dikine rengdêr: “Ê mayî, A revî, Ên girtî”

Mînak: 

-Keçika min a xwarinê naxwe. Kurê min ê çûyî çîyê.

                  Rengdêrên Xwedîtîyê   Cînavên  Xwedîtîyê

                  (Possessive Adjectives)  (Possesive Pronouns)

a/ê/ên min       My                             Mine

a/ê/ên te          Your                           Yours

a/ê/ên wî         His                              His

a/ê/ên wê         Her                              Hers

a/ê/ên wî         İts                                İts

a/ê/ên me         Our                              Ours

a/ê/ên wan       Their                            Theirs

Mînak:

This is my car.   Ev erebeya min e.  It is mine.  Ev a min e.

She is my mader. Ew dîya min e.  She is mine.  Ew a min e.

He is my father.  Ew bavê min e.  He is mine.  Ew ê min e.

Ev, “a/ê/ên” him "rengdêrên xwedîtîyê" him jî "cînavên xwedîtîyê" ne.

*Qertaf (pêvek) be rengdêr e, cê be cînav e.

Mînak: ji tirkî 

Bu araba benimdir.  “Ev erebe ya min e.”      

Bu benim arabamdır.  “Ev erebeya min e.”     

Bu elma benimdir.  “Ev sêv a min e.”     

Bu benim elmamdır.  “Ev sêva min e.”   

 

d- "KU"ya Şert û Mercê (ing. "if")

             Ev “KU” navdêr e. Di serê hevokê de ye. Bi wateya "Eger, heke, şayet" dide.

Mînak: 

KU tu biçî ez ê jî biçim.

e- “KU”ya bi Lêkerên Alîkar re:

Mînak: 

Em dixwazin KU tu li vir bî. “Em dixwazin, tu li vir bî.”

Divê KU ez bixebitim. “Divê ez bixebitim.”

f- “KU”ya Lêkera Rengdêr: 

           Lêkera rengdêr, "î"ya li dawîya koka lêkerê demê nîşe dide.

Mînak: 

Ê mayî, A revî, Ên girtî

Di edebîyata nivîskî de  Di edebîyata devkî de(dengbêjî)

ê  KU pere dîtî                 ê  pere dîtî    

a  KU sêv xwarî               a  sêv xwarî

ên KU ketin erdê              ên ketin erdê

g- "KU"ya Paşkît:

Mînak: 

Çikû, çimku, neku, weku, taku, daku..

Nîşe:

Ji bilî van bikaranînên jorîn, gelek kes "kû"ya cînav a pirsîyarîyê jî dikin "KU" û bi vî awayî dinivîsin.Çewtîyeke rastnivî ye.     

Mînak: 

- Li kû yî?

- Bi kû de çûyî?

- Ji kû bizanim?

Ango, “KÛ” cînava pirsîyarîyê ye ya pirsa cihî dike. (kîjan cih: kû)

VIII- DI ZIMANÊN DÎ DE "KU"

a- Di zimanê farisî de 

“KU” di farisî de "KE" ye, cînava xwedîtîyê  jî  “Δ ye.

Di soranî de çar wateyên "KE"yê hene:

Ke: ku

Ke: dema (ku) Gava (ku) Wexta (ku)

Ke: madem, pa madem: Ke wa ye, bo nayê “Madem wa ye çima naye?”

Ke : ger, eger, heke, heger, heko heku

"E'zîzim beyanî, KE gul e tirê derêjê

Ke bulbul denalê, KE  sofî dête niwêjê

Le kûncî qefez da, be sed nale dexwênim

Henawim nemawe, LEBER çi naye şînim

Le hîciranî wîsalît, le dewirî xet û xalit

Heta hem dexwênim denalênim

Heta newgulî xom we dest dênim

Xezêmî gîyan, LEBER çî nayê şînim

LEBER çawî ciwanit, leber cergî be xwênim

Gul u lale pişkût, dewir dewirî gulane

Gulî min depişkwê,beharî du dîlane

KE bulbul denalê, delê kwa gulî sûrim

Henewim nemawe, demêke le to dûrim

Delên ewro behare, beharî dû dîlane

KE bulbul deka razî dildarî

DEGEL  kone yarî cefakarî

LEBER  ehare e'zizim, beharî du dîlane

Ke bulbul dexwênê, LESER pelikî gulane

Le baxî gulan da, her toy taqe gulî min"

(MERWANÎ C. 2010: 57)

b- Di Zimanê Tirkî de:

Ev “KU” di tirkî de weke “Kİ” tê bikaranîn û sê cureyên wê hene.

1- Cînava pêwendîyê

Mînak:  

- Ali'nin arabası, Ayşe'ninkinden daha güzeldir. “Erebeya Elî ji ya eyşê xweşiktir e.” (seninki / a te)

2- Rengdêra dîyarkirinê:

Mînak: 

- Duvardaki resmi ben yaptım. “Wêneyê li dîwêr min çêkir.”

- Akşamki yemeği çok beğendim. “Min xwarina êvarê pir eciband.”

- Penceredeki çiçek, soğuktan dondu. “Kulîlka li pencerê ji serma hişk bû.”

3- Gihanek/grêdek:

Mînak: 

- Nasıl ki “Bê çawa”

- Demek ki  “Naxwe”

- Bilmem ki  “Nizanim ma”

- Diyorlar ki  “Dibêjin…”

- Olur ki “Dibe”

- Benim ki “Ez im ê…”

Nîşe:

Ev mînak jî yên qalibgirtî ne:

- Mademki, “Madem”

- Halbuki, “Helbikî/lêbelê”

- Belki, “Belkî/dibe”

- Sanki, “Tu dibêjî qey”

- Çünkü, “Ji ber”

- Oysaki “Helbikî/lêbelê”                  

              Ev “Kİ”ya di tirkî de, ya farisî ye û ahenga wê bi dengan re nabe. Nivîskar û zanyarên tirk ji vê peyvê hez nakin. Bêtir kesên nû fêrî zimanê tirkî bûne bi kar tînin. Di zimanê rojane û zimanê malê de bêtir ji alîyê kesên nû fêrî tirkî bûne tê bikaranîn.

c- Di zimanê Fransî de "que", "qui" (İng. that; Alm. dass.)

Di franskî de  li hembera "ê,a,ên" ên kurdî ( Cinavkên Xwedîtîyê) "que", "qui"  weke "ku" yê an "kî" ya tirkî tên bikaranîn. (qui ji bo  tiştên zindî que ji bo tiştên nezindî.)

Cînavka rêje ( Tr. nispet zamiri)  (Fr.pronom relatif)

Mînak: 

Des cadeaux qui me plaisent beaucoup. “Dîyarîyên (ku) kêfa min ji wan re tên.”

L’homme qui vient. “Zilamê (ku) tê.”

Un petit chien qui se promène. “Küçikê biçûk ê (ku)digere.”

Les gens qui mentent. “Mirovên (ku) derewan dikin.”

IX- HIN NÎŞE

1- Transkrîpsîyon:

Min gelek dengbêj û stranbêj gûhdar kirin. Li rastî gelek şaşîtî û çewtîyên  transkrîpsîyona klam û strana hatim. Min dît; kesên ev kar kirin ew “KU” xistine navberan de. Weke mînak pirtûka Ahmed Aras, di hin klaman de di gûhdarkirinê de  “KU”  nînin lê di nav gotinên klamê yên hatin transkrîpsîyon de hene.

Mînak:

DÎLBER / Dengbêj Reso

"Ê lê Dîlberê xwezila min îro bi ci û meqam û meskenê KU niha tu lê...

De ha yar ha yar ha yar ha yar ha yar de ha yar yar yar yar ha yar yar, 

ha yar yar de yar yar ya ha yar.. yar yar yar yar dîlbera min yar... yar.

Dîlberê xwezila min bi ci û meqam û meskenê KU* anha tu lê.."( MALPER 14)

Gotin û Awaz: Şaîr-Dengbêj Reso Berhevkar: Salihê Îdirê  Redaksiyon: Ebdurehîmê Mûşî *Min ev klam gûhdar kir KU di nav gotinan de nabûre.

            Bi piranî kesên karê transkrîpsîyonê kirine karê xwe baş nekirine. Gelek caran jêderk û çavkanîya wan ne kifş e. Gelek caran peyvên dengbêj negotî xistine navberan de an kêm nivîsîne an jî dengê tîpan veguhestine. Hewce ye di karê transkrîpsîyonê de mîna di çavkanîyên kitêban de çawa rûpela çavkanîyê tê dan divê di deng de jî dema qeydê (mînak 00.18.30) kifş be. Yên karê xwe baş kirine jî hene. Mînak: Yaşar Kaplan. Hewce ye transkrîpsîyoneke baş li qeydên dengbêjîyê bibe û li navendekê were arşîvkirin. Lê carinan hin dengbêj “KU”yê di heman stran an jî  klamê de bi kar tînin û carinan jî nayênin. Mînak: Mradê Kinê.

2- Statîstik:  

Nivîskarên “KU”yê gelekî  bi kar tînin yên sereke Kawa Nemir, Şener Ozmen, Ciwanmerd Kulek, Silêman Demir, Helîm Yusiv in. (di rûpelekê de kêmzêde 8-11 KU)

            Di hin romanên kurdî de “KÛ”ya cînavk jî  weke “KU”ya  gihanek hatine nivîsîn. Hin nivîskar jî Mîna Celadet Bedirxan  ji bo “KU”yê  “KO”yê bi kar tînin.

3- "Li gel" , "Di gel" û Forma "-em/-emin”:  

Di hemû xwendin û gûhdarkirinên gotinên klaman de li rastî peyvên "Li gel" , "Di gel" nehatim. Mijara “KU”yê jî ne dûrî ya van mînakan e. Mentiq yek e. Bê çawa ev ne bi mentiqa kurmancî ne her wiha “KU” jî ne bi mentiqa kurmancî ye.

Leber, leser, legel: Bi soranî

Li ber, li ser, bi.... re: Bi kurmancî

* Di edebîyata nivîskî de, li şûna daçeka  bi...re "Li gel" û "De gel" tê bikaranîn.

* Rengdêrên hejmara rêzgirtî: Forma "em/emin- (yekem/în)" "em/emîn (duyem/in)":

Di hemû xwendin û gûhdarkirinên gotinên klaman de, rastî forma  peyvên "yekem (yekemîn) ", "duyem (duyemin)" nehatim. Bi "ê, a, ên" ê ev form heye.

Mînak:

Di klama Derwêşê Ebdî de dibûre:

“Birano! Perda yekê cîhê rûnistina mêran û hût û lehengan e.

Perda dûyê cîhê rûnistina anima û canikan e.

Perda sêyê cîhê kebanî û serkarê di malan e.

Perda çarê cîhê kalê li ber sêlan e.

Perda pêncê cîhê tewinkeran, belê dikin neqs û nemûsan e.

Perda Şesê dibêjim hoza mîyan e.

Perda heftê koza berxan e, li pist perdê da cîhê tewla meinegîyan e.

....”

Mînak:

Di klama Erebê ya Hisênê Farê de dibûre:

“Min ê digo ew a mezin bi kêr nayê,

Ez ê bînim ji bona şivan û gavanên gundiyan,

A diduyan ji min ra nabe,

Ez ê bînim ji bona kuftik û şamboyrekê

Teresê van mardîniyan,

A sisiyan kineka orte bû, di çax û benga min lawikê xelkê ra

…”

X-ENCAM

            Ziman mîna mirovan bi xwîn, bi goşt û rih û can in. Di dîroka mirovatîyê de, li erdnîgarîya xwe,  li xwezaya xwe dizên û li wir dijîyin. Zayîna zimanan, pêkhatineke  ne hesan e.  Zayîna wan bi hezar salan domîye.  Hin ziman di demê de hê geştir dibin û bi pêş ve diçin, xwirtir dibin. Hin ziman jî  xwe nûjen nakin,  kevin dibin û tenê di rûpelên dîrokê de navên wan dimînin. Weke mirovan, carinan tendurestîya wan xera dibe,  nexweş dikevin. Heke nexweşîya xwe çareser nekin, derman nekin, dimirin jî. Hin ziman hene di şert û mercên zor de, li ber xwe didin û ji bo bijîyîn, berxwedana xwe didomînin. Bi demê re şer dikin. Zimanê kurdî di nav wan zimanên li ber xwe didin de zimanekî herî sereke ye keleporeke dewlemend û mînakeke bi serê xwe ye.

           

Dengbêjîyê û ziman hevdû xwedî kirine, jîyandine, sosyalîzasyona zimên pêk anîne, gihandine vê demê. Rola dengbêjîyê, di jîyîn û berxwedana zimanê kurdî de, gelekî grîng e. Bi saya vî karî ev zimanê hevpar di nav rûpelên dîrokê de cihê xwe girtîye, civaka xwe pê xwedî kirîye û bi kedên wê civak mezin bûye. Ji ber vê sosyalîzasyonê ye, dengbêj ji kîjan heremê be jî, vegotina wê qenc tê fêmkirin. Heke ev sosyalîzasyona civakî nebûya kesekî Botî wê çawa ji klameke dengbêjê Serhedê an kesekî ji Serhedê vê çawa klameke yekî Botî fêm bikara? Ji bilî fêmkirinê wê çawa klamên hev bigotana?

            Şerefxan Cizîrî dibêje: "Sosyalîzasyona mirovan çiqasî kûr û berfireh be, ew ziman jî bandora xwe li ser xelkê ewqasî fireh dike." (CİZÎRÎ Ş. 2011: 27)  Sosyalîzasyona mirovan bi bi sosyalîzasyona zimên bi mefer e. Zimanekî ji bingeha xwe dûr weke kelemperên li ber bê bê cih û bêwar berba dibe, digere, ji ber vê yekê jî sosyalîze nabe.

            Ji bo edebîyata nivîsandî zanebûnên zanyarî, teorî û gelek formalîte û tiştên dî hewce ne lê ji bo edebîyata devkî ev tişt ne hewce ne. Dengbêj tiştên dîtî û bihîstî û serpêhatîyan vedibêje. Hewceyîya wî bi zanyarîyan nîne. "Zimanê edebiyata nivîsandî û yê edebiyata devkî di gelek xalan de ji hevdu cihê dibin. Ev rastiyek gelekî eşkere ye û di gelek waran de jî xwe dide der." (CİZÎRÎ Ş. 2011: 25)

            Heke bi kurahî mirov li mijarê binêre, wê bê dîtin; ji Êrîvanê  heya Bexdayê, ji wir jî heya Enqereyê di vê erdnîgarîya berfireh de, bi zimanekî hevpar, bi zimanêkî civakî klam hatine gotin û gelên vê civakê dengê hev gihandine hev. Her çiqasî devokên hereman jev cê bin jî, zimanê dengbêjîyê ew nêzî hev kirine û zimanekî hevpar efirandîye. Di dema  radyoya Êrîvanê û radyoya Bexdayê de rola dengbêjîyê berfirehtir bûye. Ji ber vê; "Zimanê dengbêjîyê" ji "zimanê malê" xwirtir bûye. Em dikarin bi xêra stranê li ser gelek bîr û boçûnên kurdan yên derheqê; siruşt, jin û mêr, zarok, diyardayên siruştî, çînên civakê, mirovahî, şer û lêkdan, aştî û pêkhevîn jîn û mirinê helkevin.(KAPLAN Y.2015:21)

            Mîna hemû zimanên cîhanê hin nexweşî û vîrûs bi zimanê me jî ketine; lê zimanê me dest ji lebatî û jena xwe bernedaye. Di vê sedsala dawî de li şûna edebîyata devkî edebîyata nivîskî cih girtîye û rojbiroj cihê xwe geştir û finda dengbêjîyê kêmtir kirîye.

            Zimanê edebîyata kurdî ya nivîskî  ji destpêkê heya îro rêya xwe ji zimanê dengbêjîyê, ji zimanê gel, ji zimanê malê dûr xistîye. Gelek sedemên vê encamê hene.

            Helbet zimanê edebîyatê  ji zimanê dengbêjîyê geştir, dewlemendtir û xwirtir e. Zimanê edebîyata nivîskî ji ya devkî berfirehtir e lê dogmatîk e. Çikû dîyalektîka edebîyat nivîskî  efirandinên kûr, derûnîyên nedarîçav, teşeyên xwemalî û  vegotinên afirîner dixwaze û derdixe. Ev kar jî zimanê mirov, ji qada zimanê rojane, bi gotineke dî; zimanê malê digihînê qada zimanê hûnerî ya edebîyat pê tê kirin. Ev rewş di edebîyata kurdî de  berevajî hatîye bikaranîn. Dîyalektîka zimên ber bi zimanê dîyalekt ve çûye. Gava mirov zimanê edebîyata devkî (dengbêjî) û zimanê edebîyata nivîskî li ber hev radixe, ev kêmasî bi zelalî 

xwe darîçav dike.

            Di zimanê dengbêjîyê de mirov nikarê  ji qazê re bibêje berx e lê di zimanê edebîya nivîskî de ji qantiran re hesp bê gotin xwe li çavan û hişmendê naxe. Zimanê nivîskî zimanekî dagirker e lê zimanê dengbêjî zimanekî serbixwe ye zimanê edebîyata nivîskî zimanekî artifisiyel e  weke kulîlkên ji naylonan çêkirî ye û gramera wê (rêzimanê wê) ne bi bingeh e, xweşik e lê bêtam û bêbêhn e. Zimanê edebîyata nivîskî xwe  ji civatê îzole dike, zimanê dengbêjîyê civat bixwe ye. "Ji ber norm û gramatîka xwe ya formel, ji bo gotinên xwe yên çêkirî û ji rastîyê dûr, ev hinekî zêde* otorîter dibe û di civatan de jî dibe zimanên serdestan." (CİZÎRÎ Ş. 2011: 27)

            Zimanê ji bingeha xwe dûr bikeve ji  xwezaya xwe û gel jî dûr dikeve. Her du ziman; zimanê devkî û zimanê nivîskî dive weke du rûyên camekê bin.  Ji alîyekî mirov dikare alîyê dî bibîne.

            Heke gotinên  klamên dengbêjîyê ji gelek alî û hêlên rêzimên ve werine analîzkirin; xwirtbûna bikaranîna zimên/rêzimanê û hevoksazîya edebî (hevokên dirêj, ravekên zincirîn û hemayên weke wan) wê bê dîtin.

            Di zimanê edebîyata nivîskî de; di zimanê li ser masê hatî çêkirî de rastî, "Realîte" ye.

Zimanê edebîyata devkî  zimanê malê ye, zimanê gel bixwe ye, zimanê hêstan e,  û bi vî zimanî rastî her tim "zêrê zer" e. Ji ber vê yekê her çiqasî “KU”  bûba realîteya me jî hê bi zimanê me re ne levhatî ye û fantazîyeke ne estetîk e. Weke gelek tiştên dî....

XI- ÇAVKANÎ

TAN S.(2011) Rêzimana Kurmancî: İstanbul: Weşanên Enstîtuya kurdî ya Stenbolê

EKİNCİ Y. (2012) Cennetin Kayıp Toprakları: İstanbul: DK Yayınları.

EKİNCİ Y. (2013)Erdên Bihûştê Yên Winda / W:Kawa Nemir: İstanbul: DK Yayınları.

CİZÎRÎ. M (2004) Dîwan:Stockholm: Weşanxaneya Nefel.

XANÎ E. (2004) Memozîn: Stockholm: Weşanxaneya Nefel. 

BEDİR XAN K. (2011) Kolay Kürtçe: İstanbul: Doz Yayınları.

TAŞ Ç. (2013) Kurmancî: İstanbul: Dîwan yayıevi.

DİLSOZ O. (2012) Berbiska Zer: Stenbol Weşanxaneya Awesta.

DİLSOZ O. (2014) Hevrazên Çîya: Stenbol Weşanxaneya J&J.

KULEK C.  (2014) Defterén Perrîdankan: Stenbol Weşanxaneya Awesta.

OZDEMÎR M. (2011) Sê Tilîlî: İstanbul: Weşanxaneya Ronahî.

DEMİR S. (2013) Li parka bajêr: İstanbul: Weşanxaneya Do.

OZMEN Ş. (2008) Rojnivîska Spînoza:İstanbul : Weşanxaneya Lîsê.

WAR R. (2013) Feqiyê Teyran: İstanbul : Weşanxaneya Ava.

SAVCI F. (2013) Ber Bi  Binxetê: Stenbol Weşanxaneya Awesta.

PÎRBAL F. (2013)  Santiago De Compestela: Stenbol: Weşanxaneya Awesta.

PÎRBAL F. (2012) Hotel Europa: Stenbol: Weşanxaneya Awesta.

DİLDAR R. (2012)  Li Dû Xezalekê: İstanbul : Weşanxaneya Ava.

SABRÎ O. (2011) Hevalê Çak: Ankara: Weşanxaneya Lîsê.

SAİDPOUR N. (2002) Viyan: İstanbul: Weşanxaneya Sî.

ZERAQ D. (2014) Nexşên Li Gîyan: Ankara: Weşanxaneya Lîsê.

YÛSİV H. (1998)  Jinên Qatên Bilind: Stenbol: Weşanxaneya Awesta.

COLEMERGÎ Î. (2001) Cembelî: Stenbol Weşanxaneya Awesta.

NEHAYÎ E. (2012) Gulên Şoran: W:Besam Mistefa Stenbol: Weşanxaneya Awesta.

ŞEMO E. (1989) Şivanê kurd: Parîs: Enstitut kurde de Parîs.

DOST J. (2012) Mijabad: Stenbol: Weşanxaneya Awesta.

SEBRÎ O. (..) Bîranîn. Çapa dijîtal: Weşanên Malpera Amûdê.

MUNGAN M. (2008) Cinên Pereyan, /W:FeratDilgeş: İstanbul Weşanxaneya Doz.

MUNGAN M. (2014) Paranın Cinleri: İstanbul: Metis Yayınları

BEDİRXAN K. (1932) Hawar 1: Çapa Dijîtal

CEWERÎ F. (1994)  Kovara Nûdem hejmara 10.

X. Ç. MÛRADOV ya bi navê  "Klamêd Cimaeta Kurda".

ANTOLOJÎYA DENGBÊJAN (2011) C/I/II Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Kültür. 

TİLERMENÎ Y. (2005)  Kitim: Amed: Weşanxaneya Lîsê.

ARAS  A.  (2004)  Evdalê Zeynikê: İstanbul: Evrensel Basım Yayın.

CİNDÎ H. (2008)   Klamên Cimeta Kurda: Yêrean: Weşanxaneya Lîmûş

MERWANÎ C. (2010)  Klam û Stranên Kurdî: /C/I-II: Stenbol: Weşanxaneya Awesta.

CANKURD (2001) Strana Kurmancî: Kovara Mehname: 7

LOKMAN TURGUT Cembelî fils du prince de Hekkarî.

HASAN A./HESENÊ M. Dengbêj û Stranên me C/I-II. e-Pirtûk

KEVİRBİRÎ S. (2009) Sedsala Qêrînekê-Karapatê Xaço: İstanbul; Weşenxaneya Do

KEVİRBİRÎ S. (2002) Filîtê Quto: Stockholm: Weşanxaneya Nefel

KAPLAN Y. (2015) Kaniya Stranan:  Stenbol: Weşanxaneya Nûbihar

MALPER (1) Nivîskar: Xurşîd Mîrzengî Dîrok: 2006 Amadekar: Ayhan Meretowar (http://www.serhed.org/modules.php/modules.php?name=News&file=article&sid=477)

MALPER (2) BARAN B: KU ( http://www.amidakurd.net/qunciknivis/ku)

MALPER (3) VİDEO (https://www.youtube.com/watch?v=Xwor1JXp1dw)

MALPER (4) VİDEO (https://www.youtube.com/watch?v=hwYLkT470w8)

MALPER (5) VİDEO (https://www.youtube.com/watch?v=tWzGGA4Qe84)

MALPER(6) VİDEO (https://www.youtube.com/watch?v=FF2gB0uJhP8)

MALPER (7) VİDEO (https://www.youtube.com/watch?v=2tY_KJwPCe8)

MALPER (8) VİDEO (https://www.youtube.com/watch?v=Q5G-00FnkTI)

MALPER (9) DENG (https://soundcloud.com/eliriza-sipahi/kaseta-1e-piska-2e)

MALPER (10) VİDEO (https://www.youtube.com/watch?v=5KN4Yt4Bt9s)

MALPER (11) KOVARABÎR: (http://www.kovarabir.com/2010/04/a-meretowar-dengbej-huseyne-fare/)

MALPER (12) VİDEO (https://www.youtube.com/watch?v=Kxv9fPyOSCI)

MALPER (13) VİDEO (https://www.youtube.com/watch?v=dDYXLhbzat4)

MALPER (14) VİDEO (https://www.youtube.com/watch?v=J3ud-691OL8)

YAŞ Z.(2015) Şakarên Muzîka Kurdî: Amed: Şaredarîya Bajarê Mezin A Amedê.

CEGERXWÎN (1988) Folklora Kurdî:  Stockholm: Weşanên Roja nû

SADINÎ M.X (2010) Feqîyê Teyran: Stenbol: Weşanxaneya Nûbihar

SADINÎ M.X (2010) Mele Huseynê Bateyî: Stenbol: Weşanxaneya Nûbihar

LESCOT R. (2010)  Memê Alan: Stenbol:  Weşanxaneya Avesta

MALPER (15) VİDEO:  https://www.youtube.com/watch?v=T75M9pKFIUU

MALPER (15) VİDEO: https://www.youtube.com/watch?v=vxV9RzzXdZU

GÜLTEKİN M. (2013) Zargotina Kurdên Serhedê: Stenbol: Weşanxaneya Avesta

CİZÎRÎ Ş. (2011) Edebîyata Devkî û Sosyalîzasyon:  Stenbol: Weşanxaneya Aram

                                                                                                          Nûdem Hezex

Bİ XWENDEYEKÎ RE HEVPEYVÎNEK-Abdullah Çiftçiler

Ev demeke kin e li tora medyaya civakî te dişopînim û biqasî  dibinim xwendeyekî  dilsoz, jîr, jêhatî   yê  bêjeya kurdî  yî û bi min modelekî baş î.  Bi rastî  jî  ji vî alîyê te pê de ez te nas nakim. Hin kes bi stranekê,  bi helbestekê, bi gotinekê, bi dîyalogekê an bi wêneyekî  tên nasîn. Em te bi çi awayî nas bikin? Abdullah Çiftçiler kî ye?

--- Rengdêreke min tarîf bike, anjî semboleke rengê min bide xûyakirin tûne ye. Xwe baş nas dikim, belam heya roja îro taybetiyeke xwe neditiye. Dengê min qet xweş nîne, carna helbestan dinivîsim û jê dibim. Carek jî min nalet li çavên Şeytan anî û dest bi nivîsîna romanekî kir, piştî bîst û çar rûpelan lehengên min qira hevdû anîn… Abdullah Çiftçiler xwandeyekî di halê xwe da ye, sond xwariye û gotiye ezê hemû pirtûkên Kurmancî  bixwînim, heger xwedê quwetê bide yê vê sonda xwe bîne cih.

Ez medyaya civakî wek hêzeke mezin dibînim, di van du-sê salên dawî da li ser medyaya civakî karên baş hatin kirin. Hejmara kesên ku bi kurmancî dinivîsin roj bi roj zêde dibe, di vê zêdebûyînê da para mezin ya înternetê ye. Gelek caran difikirim dev ji medyaya civakî berdim û hew bikarbînim, belam carna hinek bûyer vê hêrsa min dikujin. Ev hevpeyvîn jî yek ji wan bûyerên xweş bû. Nivîskarekî  ku ez nivîskariya wî baş dizanim, “ez wek modelekî baş dîtime” ev ji bo min zaf hêja ye…

 Xwendin eşq e? Eşqa xwendina kurdî  kengî  û çawa kete dilê te? Dibêjin xwendin mirov azad dike. Bi rastî mirov azad dike an êsîr/dîl dike?

--- xwandin ne eşq e, belam pêdivîyeke şexsî ye. Ev pêdivî  ji bo hinek kesan wek nan û avê girîng e, ji bo hinek kesan jî karekî bêqîmet e. Sal du hezar û neh bû,(dibe ku deh be jî) piştî nanê nîvro ez û du-sê heb hevalên min em derketin baxçeyê lîsê ji bo çend tûra bavêjin. Pişt ra hevalekî me yê din jî hate li ba me, di destên wî da jî rojnameyek hebû. Me henekê xwe pê kir, me got tu bûyî entellektul rojnameyan bi xwe ra digerînî. Ez dibêjim wî çaxî hinekî dilê wî jî ji me ma.:) Paşê qala bûyera rojnameyê kir, got wextê ez ber bi lîseyê ve dimeşîyam  camêrekî bi temenê 30-35 salî ev rojname da min. Hevalekî rojname hilda destên xwe, xwest bixwîne lêbelê nikaribû. Dûra yek bi yek me xwe ceriband lê mixabin em serneketin. Ew rojname, Azadiya Welat bû. Me ji wêneyan hinek tişt fehm dikirin lê xwandinê zora me bir. Haya me ji şerê Kurdan û Tirkan hebû, em jî carna rastî nîqaşên siyasî dihatin li malê,li dibistanê û li sûkê… me jî heya astekî  xwîna xwe xistibû çavên xwe û me xwe wek lehengan didît. Piştî wê rojnameyê min kêmasiyek di xwe da dît, ew kêmasî jî ziman bû. Gerek wiha nebûya, nebû jî.

Xwandin mirovan azad dike, lêbelê beriya azad bike dîl dike. Dîlekî ji rewşa xwe razî.

Gelo em dikarin  bibêjin bêjeye kurdî ya nivîskî heye?  Ji bo em bibêjin heye, çi hewce ne em bikin?
Bi te,  nivîsîn û xwendina  romanên kurdî di çi astê de ne? 

--- Belê, em dikarin bibêjin wêjeyeke kurdî ya nivîskî heye. Ava Feqîyê Teyran, Eşqa Melayê Cizîrî, Kula Ehmedê Xanî, Hêrsa Hecî Qadirê Koyî, Fikrên Xanna Qûbadî û hwd. Em dikarin van mînakan zêde bikin, heger em îro bibêjin wêjeya Kurdî ya nivîskî hîç nîne li hemberê van camêran dibe bêedebî. Lewra wana hubra qelema xwe bi peyvên Kurdî diqedand. Qelemên wan kurmancî dinivîsî. Gerek em wan mezinan ji xwe ra bikin meşale, bi ronahîya wan rêya xwe xêz bikin. Kurdî îro şerê man û nemanê dide wêjeya wê sêwî ye, bilengaz e lê dijî.

Rewşa romana kurdî /kurmancî baş nîne. Çîmkî xwîner kêmin, çîmkî siyaset nahêle ew qalib werin herifandin. Min di nûçeyekê da xwand wiha digot: li Fransayê di salekî da nêzîkî 700 heb roman çap dibin. Di kurmancî da salekî de herî zêde 50 heb yan çap dibe, yan nabe. Yên çap dibin jî sedî not  çapekî tenê dikin û tîraja wan jî 1000- 1500 e.  Ez dikarim bibêjim min romanên Kurmancî sedî not xwandine, mijar genelperî eynî ye; “gund şewitandin, kuştin, qedexe, birakujî…” romanên vê dawiyê derdikevin idî xwe ji van mijaran diparêzin anjî bi awayekî cûda vedibêjin. Ez şahidê romana kurmancî me, romana me wek maran kirasê xwe diguherîne. Ev nîşaneya xêrê ye. Romana kurdî roj bi roj ,ber bi lûtkeya xwe ve dimeşe, ez jê bawer dikim yê serbikeve.

Zimanê kurdî yê di romanên kurdî de tê bikaranîn, têra bêjeyeke têr û tije dike? Zimanên di romanên kurdî de xwesteka te ya xwendinê geş dike an dimirîne?

--- Zimanê kurdî yê di romanan da tê bikaranîn, carna têr û tijî ye, carna jî wek gûzeke pûç e. Ev yek li gor nivîskaran diguhure. Zimanê Kurdî rastî jî zimanekî qedîm û dewlemend e. Ez vê gotinê ji bo pesindayînê nabêjim, dikarim vê angaşta xwe bi qanitan piştrast bikim. Zimanekî ewqas hate qedexekirin, dîsa jî nehate jibîrkirin. Di wergerekî da, di helbestekî da, di romanekî da ziman bêhêz nîne, yê bêhêz  nivîskar, helbestvan û wergêr e.

Çi kêmasî  an pirsgrêkên  zimanê kurdî hene? Ji bo zindîbûna bêjeya kurdî weşanxane, nivîskar û xwende, divê çi bikin? Çima zimanê zindî û zimanê nivîsê ji hev cê ne?

--- Kêmasiyên zimanan tûne ne herwiha kêmasiyên Kurdî jî  tüne ne. Pirsgirêkên qûral û qaydeyên rêzimanan hene. Netewên xwedî dewlet bi van pirsgirêkan ra serê xwe zaf êşandine, heya astekî jî ew pirsgirêk kedî kirine. Pirsgirêkên rêzimanî yên di zimanê me da, hê nehatine kedî kirin. Li gor min ev pirsgirêk wisa zêde mezin nînin, ji aliyê hinek kesan ve tên mezinkirin. Armanca wan ew e ku wek mijareke magazînel di rojevê da bigirin.

Ji bo zindîbûna bêjeya  kurdî  berî hertiştî  divê em zêde bixwînin, lêkolînan bikin û ji zimanê xwe şerm nekin. Gerek ev derûniya xirab were terikandin. Zimanê me ne kêm e, ne kî seqet. Di vir da karekî mezin dikeve ser milên nivîskaran û weşanxaneyan. Carna ez rewşa weşanxane û nivîskarên me dişibînim rewşa çeteyên di kolanên Brezîlyayê da. Her weşanxaneyeke me an jî  her nivîskarekî me xwedîyê çend heb mîlîtanan in û sînorê wan nayên derbas kirin çîmkî wana bi xetên gevez ji xwe ra sînor çêkirine. Mînak, weşanxaneyeke me dibêje ji bo dosyayeke te were çapkirin gerek tu endamê PKK bî, yeke din dibêje gerek tu nêzîkî fikra Barzanî bî, yeke di dibêje gerek tu nimêj bikî û li ser rêya xwedê biçî, yeke din dibêje gerek perê te pêşin bin… berî hertiştî divê em bîrdozîyên xwe wek pûtan pîroz nekin.

Ez bawer dikim sêhreke zimên heye, ew sêhr dema diniqute ser rûpelekî  winda dibe.  Ji bo vê yekê, zimanê nivîskî û devkî ji hevdû cûda ne.

Di nav berhemên te xwendî de yên ji bêjeya kurdî re bibin merhem kîjan in?

---1)Helbestên Feqîyê teyran 2)Apê Min Cemşîd Xan 3)Rojnivîska Spînoza 4)Mem Û Zîn 5)Gêjevang 6)Ta, Nara, 7)Kûçikîstan 8)Belqitî 9)Miriyê Heram 10) Helbestên Arjen Arî…

Di romanan de xwirtbûna çîrokê an xwirtbûna vegotinê  bandorê li te dike?

---  Di roman da xwirtbûna çîrokê û xwirtbûna vegotinê wek du parçeyên puzzlê ne. Hevdû temam dikin. Çîrok çiqas xwirt be heger vegotin ne xwirt be roman têk diçe, vegotin çiqas xwirt be heger çîrok ne xwirt be roman dîsa têk diçe. Têkiliya wan wek ya du xelekên zincîrekî ne. Heger çîrok xweş be, vegotin jî baş be ew roman li gor min baş û serkeftî ye.

Bi te, bikaramnîna zimên a di romanên  kurdî de estetîk in? Mînak; Di romanekê de ji bo serelehenga jinê  bibeje “qûna  xwe danî erdê” an “qûna wê efsanewî bû”  an” rahişte ewkê xwe  dest bi ewkan kir” Tu ji vê vegotînê aciz dibî an ev realîteya  zimanê me ye?

---  Zimanê Kurdî zimanekî estetîk e. Kurdî zimanê lihevanînê ye, em vê yekê di realîteya zimên da jî dibînin. Nivîskarên me ji bo vê realîteyê qebûl nekin, anjî ji ber şerma xwe naxwazin raste rast vebêjin. Xwe diêşînin û zimên dişidînin. Ev jî dibe sedem ku hevoksazî têk biçe û xweşiya Kurdî bimire. Ev cûre gotin min qet aciz nakin, hetta dikarim bibêjim xweşa min jî diçe. Li gor min di nav romannûsên Kurmancan da yê herî zêde vê rastîyê eşkere dibêje Şener Ozmen e.

Di nav  berhemên heya îro te xwendî de zimanê kîjan berheman  herî zede   bandor  li rihê te kirîye?  Tu dikarî hin mînakan bidî ;
- Dîalogên serkeftî/baş
- Monologên serkeftî/baş
- Taswîreke muhteşem

Dîalogên baş: Sînor-Menaf Osman, Mirina Kalekî Rind- Mehmed Uzun

Bêhna Dara Sincê- Dîlawer Zeraq, Rojhat- Mizgîn Ronak,

Êvara Perwaneyê- Bextiyar Elî, Defterên Perîdankan- Ciwanmerd Kulek

Ez bixwe  gelek caran piştî xwendina romanan  naveroka wan ji bîr dikim. Bi tenê navên hin serelehengên  hin berheman di hişê min de dimîne. Mînak Jan Valjan,  Pavel, Gregor Samsar…
Di romanên kurdî de  kîjan sereleheng nayên jibîrkirin? Bi vegotineke dî  afirandina kîjan qarekter/serelengên romanên kurdî serkeftî ne. ( Ez karekterên “ xwehên Spî” yên  di hinara dawî de gelek serkeftî  dibinim.)

--- Bîrkirina bûyerên romanan an jî bîrkirina navê lehengên romanan ev hinekî jî pirsgirêkeke hevpar ya mirovan e. Li gor pisporan nîşaneyên nexwaşîyekê ye jî. Ev yek hate serê min jî, min ji çend kesên pispor jî pirs kir. Mamosteyekî min got piştî te roman qedand, weqasî rûpelekî kurteya wê binivîs û weqasî rûpelekî jî ewê binirxîne tu yê zû biz û bîrva nekî. Min jî gotina wî kir, rastî jî xêra wê gihîşte min da. Nivîs ne bi telefonê anjî kompîtirê lêbelê bi destxeta xwe. Ez jî wisa dikim, piştî her roman anjî çîrokê du rûpelan dinivîsim û di dosyaya xwe da cîh dikim. Carna vedigerim dixwînim, wisa di bîra min da naçe.

Apê Min Cemşîd Xan, Belqitî, Mihemedê Dilşûşe, Rojhat, Bêrîvan, Gêjevang… dikarim gelekên din jî binivîsim. Ev leheng zûzûka ji bîra min naçin…

Di nav romanên te xwendî de hevoka ewil a kîjanê di bîra te de maye?

--- herkes dimire; bira û birazî, yar û evîndar, heval û dost, hogir û rêger, nêz û nas… hemû wefat dikin. Dora min jî hat, niha jî dora min e…Bîra Qederê 


Li bêjeya kurdî çi bibe wê gelekî kêfa te were an çi bibe t’ê gelekî  aciz bibî.

---  Heger rojekî romaneke Kurdî Nobelê hilde, dê gelek xweşa min biçe. Nivîskarê romanê jî li hemberê lîjneya nobelê bi kurmancî biaxife û ew kes jî tiştekî fehm nekin ev yek dê min zaf şa bike. Hevdû piçûkdîtina kurdan zaf min aciz dike, dema em li zanîngehê bûn me Zaza û Zazakî piçûk didît. Ji Başûr hinek xwendekarê mastirê hatine zanîngeha me, wana jî Kurmanc û Kurmancî piçûk didît…

Bi min bêjeya kurdî bi xwendeyên xwe  wê di nav  bêjeyên cîhanê de hebe.  Bi te?

---  Pirs bersiva xwe jî dide. Xwendeyên Kurdî çiqas zêde bibin, çiqas bixwînin wêjeya me jî dê ewqas were naskirin û belavkirin. Wêjeyeke xwendeyê wê tunebin, nikare xwe biparêze. Maleke bê pace çawa nikare ronahiyê bigire, wêjeyeke bê xwende jî nikare hebûna xwe berdewam bike…


Kîjan leheng/karekterê di bêjeya kurdî de tu yî? An kîjan tu bûbayî tu yê kêfxweş bûbayî?

--- Belqitî, ez im. Lehengê romana Xurşîd Mîrzengî. Ev leheng kesekî ness, jîhatî û zana ye. Ev sifet li ba min tune ne, ji ber van sedeman dixwazim xwe bi lehengekî wilo ve bixapînim. Heger ez Kek Bînayî bûma ezê kêfxweş bûma. Ev leheng  jî  lehengê romana Pêşmerge  ye. Herkes wî  wek  kesekî  ji  rêzê dizane, dema îlankirina Mahabadê da gava derdikeve pêşiya gel paşê mirov dizane ew kes Pêşewa ye…

Peyvên kurdî yên herî zede kêfa te ji wan re tê  û yên kêfa te ji wan re naye çi ne? Çima?

Ev peyv xweşa min diçin; belam, keratî, êrîş, xewn, dê…

Peyvên ku xweşa min naçin; Çûyîn, mirin, nexwaşî… ev peyv carna deriyan li ser mirovan da dadidin. Mirov bi xwe ra rû bi û dimîne û carna jî kêmasiyekê anjî qulikekî di dilê mirovan da vedikiin. Ji her sêyan jî mirov nikare dûr bisekine…

Em kîjan nivîskarên kurd  ji  xwe re bikin model?

Şener Ozmen, Fatma Sawcî, Bextiyar Elî, M. Zahir Ertekîn, Kadrî Yildirim, Ehmedê Xanî…

em dikarin ji her yekî tiştekî bigirin û modelekî homojen biafirînin…

Mafê te bi pirsekê hebe;  tu yê wê pirse ji kî bike û wê ew pirs,  pirseke çawa be?

Mafê minê pirsekî hebe û ev pirs bi edebîyatê ve têkildar be ezê ji Fîdor Mîhaylovîç Dostoyevskî bikim.

Xweşiya berhemên te ji êşkişandinê tê?

Bi siyasetê ve têkildar be, ezê Ji Selehedîn Eyûbî bikim.

Te çima dijminê xwe derman kir?

Bi sporê ve têkildar be ezê ji Messî biki.

Lingê te yê çepê nebûya, te yê lingê xwe yê rastê jî wiha xweşik bikarbianiya?

Bi olê ve têkildar be, ezê ji Adem Pêxember bikim.

Te çima ew genim xwar?

…

Ji kerema xwe tu dikarî pirsa dawîyê tu ji xwe bipirsî û bibersivînî.

---  Di sipîbûna porê te da bandora Kurdî heye, hebe çiqas e?

--- Nizanim…

HEVPEYVINA BI XWENDEYEKÊ RE

 

Min nivîsareke te li Kovara Kundê xwendibû û ecibandibû, car caran jî helbestên te li tora civakî dixwînim, tu xwe xwende dihesibînî an nivîskar nizanim lê hema dixwazim vê hevpeyvînê bi alîyê te yê “xwende” re bikim. Dibêjim qey cara ewil e kesek bi xwendeyekê re hevpeyvînekê dike. Di sêrî de ez bibêjim mala te ava û pirsa ewil ji te bipirsim. Ji kerema xwe tu dikarî pirsa “ez kî me” ji xwe bikî û bi peyvekê,  bi hevokên  kupkurmancî  bersiva  pirsa xwe bidî?

Mamoste ewilê ez dixwazim vê bibêjim. Bi vê helwesta te ez şad û şanaz bûm. Ya rast hinekî bi kelecan hinekî jî şaş im. Çimkî ev cihguherandina nivîskar û xwende tenê mabe mirov şaş dike. Lewma ez dibêjim qey min jî nû dît nîviskarek bi xwendeyên xwe re hevpeyvîneke pêktîne? Tişta din ya ez şaş kirîm jî, ev xwende ez im. Ez rebena xwedê…

Bi rastî dema mirov difikire, ev tişteke xweş e; nivîskar bi xwendeyên xwe re binefspiçûkî bikeve têkiliyeke welê. Ev tê vê wateyê, qedrê xwendeyan li cem te heye. Jixwe bi gorî te dişopînim, ev ji her alî ve kifş e. Welhasil ez ji dil dibêjim mala te ava û keda te sax be.

Û tiştek din, ez ne nivîskar im. Xwe, wek xwendeyeke nexwende binavdikim.

Ez kî me?

Bi gorî min bersiva vê pirsa te, ne ewqas hêsan e. Heta pirseke welê ye, mirov dikeve kûrahiya hebûna xwe. Ez dibêjim qey hê nehatime wê astê heta bizanibim ka ez kî me, çi me.

Pêşîyan gotiye “mirov heta xwe nas dike, emrê xwe xilas dike.”

Heta mirov dikare gotinê bi vî awayî jî bibêje; mirov hê xwe nasnekirî emrê xwe xilas dike.

Ji xwe Jiyan, lêgerîna xwe ya di nav hişê xwe de ye. Ez jî niha di hişê xwe de li xwe digerim. Ka heta min dît ez ê teqez xebereke bidim te.

Heke illeh tu bibêjî xwe bi hevokekê bide nasîn; dikarim bibêjim ez, pelçimeke hişk im li ber bayê peyîzê hilweşayî; nizanim ji kîjan darê veqata me û nizanim xwe bi kîjan darê ve girêbidim…

Çîroka te ya xwendina kurdî kengî û çawa dest pê kir û niha li çi astê ye? Çi dixwînî?  Dixwazî çi bixwînî?  Bala te li ser kîjan teşeyên helbestan an romanan heye? Pirseke dî bi vê pirse ve grêbidim;  Mijar û teşe û zimanên di romanên kurdî de xwesteka te ya xwendinê geş dike an dimirîne?

Çîroka min a xwendina kurdî beriya çend salan bi alikariya kekê min dest pê kir. Wî ez elimandim nivîs û xwendina kurdî. (mala wî ava be rebbî, em derdê wî nebînin, dert jî kor bibin û wî nebînin.) Paşê ji bo gramera xwe jî piçekî pêş ve bibim demekî çûm qursa kurdî.(mala kedkarên qursê jî ava be.)

Welhasil hêdî hêdî min xwend û ji xwendina kurdî hez kir. Ji xeynî xwendinê ez miroveke nivîshez im anko ji axaftînê bêtir ji nivîsandinê hez dikim. Bi nivîsê çêtir dikarim xwe bidim fêmkirin.

çiqas dem borî min nêrî ez dema kurdî dixwînim xwe baş û di ewlehiyê de hîs dikim.

Min fêm kir beriya kurdî ez çawa bi mecburî li mala xelkê bimînim û bi vî halî aciz bim an jî çawa cilên xelkê li min bin. Vêca dema min bi zimanê xwe xwend, bi rastî jî bêhna min derket. Wek maran, min kirasê xwe nû kir û kirasê diya min bi destên xwe dirûtî min li xwe kir. Ev kiras heta hetayê dê li min be û qirêj nebe…

Asta xwendina min niha gelekî ne baş e mixabin, ne bi keyfa min e. Li asta helbest, çîrok û romana me.

Dixwazim çi bixwînim? Roman û pirtûkên li ser derûniya mirovan zehf bala min dikşînin û yên li ser hebûnê.

Li aliyê helbestê de, xwe nîzingê helbestên bêpîvan dibînim, ji xwendina wan bêtir hez dikim. Ew helbestên, peyv di lepê helbestvan de dibin desmalek û ber bi bayê asîmanan ve dihejin, mirov serxweş dikin. Ew helbest jî min serxweş dikin.

Lê helbet helbestên me yên klasîk jî cihê wan cuda ne li ba min û ji xwendin û guhdarîkirina wan jî zehf keyfxweş dibim.

Teşe û zimanê romana kurdî xwesteka xwendina min venemirandiye heta niha jî. Lê carna hindik dimîne vemire mixabin. Bi teybetî ji hêla ziman ve, mirov ji xwendinê sar dibe carna. Helbet baweriya me heye, hêdî hêdî teşeya romanên me jî ber bi orjînaliyê ve biçe, bi zimanêki xas.

Biqasî dizanim tu mamosteyê resimê yî, estetîkê dizanî,  pirseke vajî ji te bikim, estetîk ne çi ye?

Ev mijareke zehf dûvdirêj e mamoste. Mirov destpêbike yê wek lehiyeke biherike. Lê ez ê serê te neîşînim.

Belê resim di xwircezîna min de heye, lê ez ê vê pirsa te ne bi gorî alîyê xwe yê bi resim bibersivînim.

Bi gor têgihandina xwe dikarim bibêjim estetîk; ne “kirin” e, ne tiştên “berbiçavî” ne, ne “sazî” ye. Lewma estetîk beriya her tiştî hiş e, hişmendî ye. Û ev tiştên min gotîn hemî encamên hişeke estetîk in. Heke hiş û ramanên mirov estetîk be kirinên mirov jî dê estetîk bin. Hingê dê saziyên estetîk derkevin holê. Ka em bifikirin. Gelo mirovek ji mejiyekî naif û bi estetîk dûr be xwezayê çawa dibîne, mirovan çawa dibîne, ajalan çawa dibîne?

Teqez nabîne…

Wek mînak, mêrik meydana şer -û ne ewqas estetîk e jî-  diresimîne, mirov her divê li wê naîfiyê binêre. Lê ewên ew şer afirandîn, gelo ruhê estetîkê li rex wan heye? Teqez na û naa…

Jinek nexweşî û kulên xwe reng dike,

camêrek xewnên xwe yên şîzofrenî xêz dike, lê em hemî wan wêneyan li dîwarê mal û dikanên xwe ve dikin.

 Kesek din, di helbesta xwe de behsa mêst dike, em mest dibin.

Û jinek; zimanê zarok û diya xwe weke keziyekî zer û zêr dirêse,

em dibin heyran…

bi gor dile min, ev hemî ji bîr û ruheke estetîk tên.

Di hemû bêjeyên cîhanê de zimanê nivîsê û yê zindî ji hev cê ne. Li gorî te;  Çima zimanê bêjeya nivîskî ji zimanê zindî yê em pê klaman gûhdar dikin, em li malê û di civakê de pê dipeyivin ev qasî gelekî ji hev cê ne? Bi te zimanê bêjeyê hewce ye akademik be?

Ez nizanim ev peyva “akademik” ji kû hatiye û bûye bela serê me.

Zimanê cîhanê çawa be bila welê be. lê divê zimanê bêjeya kurdî li gor fikra min divê zimanê zozanan be, yê kolanan be, yê kilaman be, yê civakê be. ma ziman ne ji civakê xuliqiye? Vêca em ê çawa wan herduyan ji hev veqetînin?

Em wan ji hev biqetînin em ê zimanekî çêkirî/qelp derxin holê. Û mixabin mînakên bi vî halî jî zehf in. Ev jî qet “ne estetîk” e.

Ma em zimanekî nû diafirînin heta em zimanê xwe yê nivîsê evqas diguherînin, dikin “akademik”!

Na, jixwe zimanê me heye û têra xwe dewlemend e. Ya em bikin ev e, gramereke standart. Standarteke bi bingeh. Bingeheke ji civakê. Civakeke ji civata pîr û kalan…

Di nav berhemên te xwendî de di derheqê “pirsgrêkên zimên” de tespîtên te hene?  Mînak;  Tu di romanekê de hevokeke weke “xewa min revîya”  bibînî, çi difikirî? Hevoksazîya bi hişmendîya tirkî an farisî an erebî an ingilîzî aciz dibî an tu dibêjî zimanê me dewlemendtir dibe?

Ev ne dewlemendî ye. Ev koletiya zimaneke din, kavil kirina zimanê xwe ye.

Bi rastî ez zehf caran mînakên bi vî awayî dibînim û aciz dibim. Bi teybetî mirov vê rewşê di pirtûkan de bibîne bêtir aciz dibe. Em pirtûkan ji xwe re wek rêberan dibînin lêbelê ger pirtûk nikaribe bibe rêber ev tişteke qels e û ne xweş e.

Ne wek tespîteke lê belku wek daxwaziyeke be; dixwazim zimanê xwe ji hemî devokan bibinim û sehbikim. Lê mixabin çiqas diçe em bi ser navê standartbûnê zimanê xwe teng dikin û hin devok çem û çem diçin.

Şûna herkes tenê bi devoka xwe binivîse, ahengeke di navbera devokan çêbe, bi min yê zehf xweştir be.

Min di pirtûka nivîskarekî hêja de dîtibû û zehf keyfa min hatibû, peyvên bi gorî devokan diguherin hemî bikaranîbûn. Nivîskarekî din jî bi gorî naveroka pirtûka xwe ahengeke zehf xweş kiribû di nava devokan de. Car caran bi torê carna bi bi bohtanê, serhedê… Tiştekî xweş e.

Em vê nekin nexwe bohtî pirtûkan nenivîsin em dê devoka wan nebînin, torî nenivîsin em devoka wan nebînin. Û peyv û gotinên zêr winda bibin herin. Sed heyf!

Divê em vê yekê ne wek aloziyeke lê wek dewlemendiyeke bibînin.

Bi te; di berhemên romanan de mijar (çîrok) bila li pêş û xwirt be an vegotin?
Bi vê pirsê nivîskarek hat bîra min. Çend caran min da xwe qene pirtûkeke ya wî/ê bixwînim min kir û nekir min nekarî. Çimkî ziman, zimanek lêkerî bû, çîrok li her derê pirtûkê… Ji kirinan pêk dihat: çûm, hatim, ez axivîm, bû, nebû, hat û nehat…

Bi ya min, divê lihevkirineke xurt di nav çîrok û vegotinê de hebe. Lê mînak hin cureyên romanan hene, teswîr du qetên çîrokê cih digrin lê mirov bi keyfxweşî wan teswîran yeko yeko dide ber çavê xwe, lê hûr dibe, di serê xwe de diresimîne û tameke cuda jê hildide. Ew tam, tameke zehf xweş e. Bi min ew in di pirtûkxaneya Bîr’a mirov de cihê xwe girtîn..

Di hin romanan de zimanekî qebe ”real” heye, ev rewş te aciz dike gelo? Mînak nivîskar gotîye “qûna xwe danî erdê” an “rahişte ewkê xwe nizamçi kir …” Yani di romanan de hewce ye ziman zimanê li kolanê be an terbîyekirî be û piçekî sergrêdayî û kûbar be?

Ez dibêjim qey bersiva vê pirsê mîna sîqlosimaqê ye. Mirov giraniya xwe kû de bide dê ew der giran bibe. Yanî bi gorî giraniya vegotina nivîskar gerek biguhere. Wek mînak, nivîskar tişteke reel vebêje hewce nake weke şkêvlatokê xwe veşêre. Lê helbet mijar naif be, min bi xwe navê ez di wê nermahiyê de gotineke wek mînakên te dayîn bibînim. Bi kurt û kurmancî fikra min ev e, divê zimanê nivîskar bi gor naveroka pirtûkê be. Me go bila nivîskar ne wek şkêvlatokê be lê dikare bibe bukalemun.

Romanên kurdî niha herî kêm bi pêncî salan derengtir romanên cîhanê dişopîne û hê jî em nehatine bajêr û bûyer bi piranî li gund diqewimin.  Bi vegotineke dî;  Modernîteya me modernîteya klasik e. Mînak em wergera Rimbaud jî bi zimanê Melayê Cizîrî dikin.
Helbesta kurdî hê jî di bin bandora helbestên klasik de ye û ciwanên me hê jî dixwazin bi klasîzmê hûnera helbestê bikin. Ji xwe re dibêjin neoklasîk lêbelê tişteke nû nakin. Tu çi dibêjî di derheqê vê mesele de?

Bawerke di vê pirsê de, ez ê jokerê xwe yê xizman bikarbînim û bi destura te ez ê bakim xalê xwe Freud. Encex ew bikaribe alikariya min bike. Nexwe min ne bawer e jê xilas bibim.

Te dî Xalo dibêje, tişta herî girîng binhiş e. Û divê mirov binêre ka çi tê de heye.

Vêca ka xwedê zane çi di binhişê me de heye heta em nikarin ji rabirdûya jiyana xwe xilas bibin.

Henek li dera henê, ez dibêjim qey em ji tirsan ji klasîkan xilas nabin. Çimkî em, li hember windabûna xwe, zimanê xwe çanda xwe, dîroka xwe rû bi rû man. Ê dema me ev tirsa hebûna xwe dît, me got divê em xwe jê biparêzin û heta ji me hat me li ser hebûna xwe nivîsî, bi awayekî me xwest em xelkê îkna bikin û em bibêjin em hene. Ê yê me çawa îkna bikirana? Helbet bi dîroka xwe ya dewlemend. Û em hê jî ber îknakirinê ve herhal!

Yanî bi ya min, ji bo vê em hê bi rabirdûya xwe ve zeliqîne. Ya rast tiştek xwezayî û normal e jî. Çimkî me nexwest em helbestên xwe, gotinên xwe, cil û bergên xwe, erdnigarîya xwe winda bikin.

Ji lewre em di wêjeyê de hê klasîk in her wiha di jiyana rojane de jî. Çawa em helbestên xwe hê jî wek yên Cizîrî dinivîsin, dema di pirtûkekê de em rasta peyveke gundewarî jî tên keyfa me tê. (Ev jî bûye meseleyeke cuda, heçî peyveke gundewarî bikartîne em dibêjin qey şahê helbestê ye, deka ez mijarê bilav nekim.) Em nû ji nû ve kirasên çem û çem li xwe dikin, hemariyan didin serê xwe û hwd.

Tiştek din li cem mirovan hesreteke ya jiyana kevnare heye. Ev li her derî û ji her aliyî ve welê ye. hema mînaka herî berçav mode ye. Bawerke em rojekî herin banê heyvê jî yê tasarimên cilên me yên fezayê ber bi niha ve biguherin. Hişê mirov ecêb e, her pêş ve diçe lê tişta kevin dixwaze.

Lê ev ji bo me divê biguherê, lewma em zehf pêş ve neçûne heta em bizivirin jiyana borî. Divê em ewilê pêş ve herin.

Em Rimbaud dikin xulamê Cizîrî, ma çawa nabe em wergerê bi gorî wî bikin. Ka hema em bifikirin, Rimbaudê homoseksûel ji yarê xwe(navê yarê wî nayê bîra min) re risteke mîna, “şox û şengê zûhrerengê dil ji min bir dil ji min, awirên heybetpilingê dil j imin bir dil ji min…” dinivîse. E bi gor Rimbaud herin divê em wiha binivîsin: “Şox û şengo zûhrerengo dil ji min bir dil ji min, awirên heybetpilingo dil ji min bir dil ji min..” Sonuçtee zimanê me, ne homoseksûl e û zayenda xwe jî bi awayekî xurt diparêze…

Ji Neoklasikên me hezdikim. Bi gorî ew dibêjin nûbûna wan aliyê ziman ve ye. Anko zimanê îro kirine zimanê helbestên klasik. komeke balkêş e. rastî ez hin helbestên wan yên bêpîvan dizanim -ji wan re nebêje- lê ew ji yên klasik xweştir in li ba min. Di helbestên wan de hunera peyvan heye û ya herî jê hez dikim ew e. Wek pêlîstokên herî xweşkok pê peyvan dileyzin. Û tameke cuda dikeve nava helbestên wan. Ji wan re serkeftinê dixwazim.

Weke tê zanîn hejmara xwendeyan ji ya nivîskaran kêmtir e. Mînak bi sedan kes hene yên kitêbên wan ên helbestan heyî,  lêbelê kitêbên helbestan bi sedan nayên frotin. Ev rewş tê vê wateyê; em dinivîsin lê naxwînin. Di derheqê vê mijarê de çi dibêjî?

Di berê de jî me nedixwend lê niha belku bi bandora tora civakî be em pêtir naxwînin. Em bêxîrettir bûne bi qasê ev telefon û melefon, feysbuk û meysbuk derketîn. Hema em her tiştî li wan deran parvedikin.(mesela ez)

Em dibêjin “A” û parvedikin, te nêrî herkesi got “wey sihet xweş, çi “A”yeke spehî ye, tejî ye, halê ye welê ye. Ê helbet ev ji me re dibe xelata manevî. Roja din em “B”yê parvedikin. Vêcarê dibêjin “wey sihetxweş tu helbestvaneke/î hêja yî.” Û encam pirtûka bi navê “A eksî B”yê tüm kitap-siz-çîlerde! 

Welhasil bi vê rewşê didome û diçe. Qedrê helbestvanên hêja dimîne şûn ve û helbestvanên “A” û “B”yan difirin.

Nivîs pêş dikeve, xwendin dimîne paş.

Lê xem nake, ev rewş weke bêjing û genim e; yê libên xweş bi ser bêjingê bikevin, yên din ji xwe binbêjing in.

Ji kerema xwe tu dikarî çend peyvên tu ji wan hez dikî û di hişmenda te de ew peyv çi ne bi çendek peyv bi me bide nasîn? Ez li destpêkê çendekan bibêjim tu li wan zede bike: Hinar, deng, reş, dar…

bi rastî jî hin peyv hene, bandoreke ecêp li mirov dikin û di jiyana mirovan de cihên cuda digrin.

Ez ji navên hemî rengan hezdikim û carinan dema tiştekî binivîsînim jî hew dinêrim rengek li ba min e.

 “Zer”, jiyana xwe wek wê dibînim. Pelçimeke hindik mabe ji darê bikeve.

“Heşîn”, aliye min ê bihêvî simge dike ji bo min. Kengê xwe baş hîsbikim û hêvîdar bim heşîn di nav hiş û hevokên min de heşîn dibe.

Welhasil, her rengek ji bo min sembolek e.

Peyveke din “sih/sî” ye. Mirovên ketûm, tenê siha wan heye pişta xwe bidinê.

“Rû”, ji dirûtiyê tê bîra min. Em mirov ne yekrû ne -xwedê zane em çend rû ne-  bi vî halî bandora vê peyvê li ser min heye.

“Bav”, dema vê peyvê sehdikim laşê min û dilê min bi hev re direcifin. Ev peyv, tenişta min a şeht e.

“Hebûn”, nebûna hebûna min.

Di xwîyanga tora civakî de û di xwîyanga qada bêjeyê de herî zede çi te aciz dike an kêfa te tîne?

Tora civakî halê keyfa min tîne, mirov bixwaze dikare wek dibastenê ji xwe re biemilîne. Mesele ez dibînim û sehdikim gelek kes dibêjin em zimanê xwe bi parvekirinên hin nivîskar û mamosteyan hîn bûne. An jî em pêş ketine. Ez bi xwe jî zehf feydeyê dibînim ji wan têkiliyan.

Lê ji aliyê neyînî ve, tora civakî carinan dibe weke polên dibistana seretayî. Hema herkes bi hev re diqîre, diştexile, diçe û tê. Lê kes nizanê çima diqîre, çima diştexile, çima diçe û tê.

Ji hêla wêjeyê ve dixwazim orîjînaliyeke bibînim lê mixabin em zehf rastê nayin. Û xweka ji hêla wergerê ve jî em pêşvetir biçûna û ruhê kurdî biketa di nav wergerên me de. Mijarên mîna van hinekî perên mirov dişkînin lê heviya me jî bêdawî ye, ev jî keyfxweşiyek e.

Bi sekn û lepta xwe em kî nivîskarî an şa’îrî ji xwe re bikin model?

Bextiyar(iya) Elî

Şepqeya Berken Bereh

Guliya Gulîzerê

Dînbûyîna(!) Ferhad Pîrbal

Eşqa Jan Dost

Edaleta Fatma savci

Qarîzmaya Firat Cewerî

Karî û bohtaniya Muhsîn Özdemir

Bîr û Berehnî(berçavk)ya Nûdem Hezex

Bacanên Rênas Jiyan ên pelçiqî

Kul û Jana Seyda

Û

Gunehkariya Hesenê Metê

Tu lehenga kîjan romanê yî? Kîjan lehengê kîjan romanê di hişê te de maye?

Hê min xwe ti romanan de nedîtiye. Belku dawiya emrê xwe bibim lehenga romana xwe. 

Ew lehengên di hişê xwe de dijîn hemî di hişê min de ne.

kesekî çawa “xwendeyekî baş” e? Pirsa dawiyê ji xwe bike, ji kerema xwe. Bibe bersivkarê pirsa xwe. Ji bo bersivên bi dilsozî û keda te ya hêja mala te hezar caran ava. Herhebî.

Ger ez xwendeyeke baş bim, divê ez ewilê her tiştî bixwînim. Qenc û xirab divê ez her cureyê xwendinê bikim.

Divê pirsçêker bim. Hema ji aciziya canê xwe rexneyan nekim. Heke rexneyan bikim jî divê rexneyên min ne pûç û rizî bin.

Divê ez bikaribim sedemên wan bi gor mantiqeke vebêjim.

Û ya herî girîng divê edeba xwendinê bi min re hebe. Ew jî rezgirtina berhem û xwediyê berhemê ye.

Mala te jî ava be mamoste. Tu jî sax bî û her hebî.

Lehî FD

7.3.2019